1. Thực trạng hoạt động
Tín ngưỡng thờ Mẫu cũng như nhiều tín ngưỡng, tôn giáo khác thực sự phục hồi và phát triển sôi động từ sau 1990, nhất là sau khi được công nhận và ghi danh là di sản văn hóa. Từ đó các hoạt động, thực hành được cộng đồng tín ngưỡng thờ Mẫu lan tỏa, mở rộng, phát triển khá nhanh. Sự phát triển có tính bùng nổ khi nhiều người chưa hiểu sâu về tín ngưỡng thờ Mẫu cũng như các quy định pháp luật dẫn tới nhiều người thực hành và có cả công chức trong cơ quan chính quyền hiểu chưa đúng, mặc nhận tín ngưỡng thờ Mẫu được Nhà nước và thế giới “công nhận” thì đương nhiên được hoạt động tự do. Nhiều hoạt động, thực hành tín ngưỡng không được đăng ký với chính quyền theo quy định của pháp luật.
Có nhiều tổ chức, cá nhân bằng nhiều hình thức hoạt động, quảng bá nên người dân trong nước và thế giới đã biết nhiều hơn về loại hình tín ngưỡng này qua các chương trình giới thiệu trên truyền hình, mạng internet, sân khấu, lễ hội, liên hoan thực hành, giao lưu quốc tế, biểu diễn trên đường phố…
Các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu đã được ghi nhận qua chiều dài lịch sử nhiều thế kỷ. Tiêu biểu là giá trị về lịch sử (điển tích, tiểu sử của các nhân vật được thờ), nhận thức (nhân sinh quan, thế giới quan), giáo dục (tri ân, uống nước nhờ nguồn), nghệ thuật (trang phục, âm nhạc, vũ đạo)… là rất đáng ghi nhận, đã và đang được lưu giữ, bảo tồn và phát huy. Trong những năm gần đây, tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nói riêng ngày một được phục hồi và phát triển mạnh mẽ bởi nhiều nguyên nhân. Cụ thể là chủ trương, chính sách pháp luật về tín ngưỡng tôn giáo được thông thoáng, đời sống kinh tế của người dân ngày một tốt hơn, di sản thờ Mẫu Tam phủ được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, UNESCO ghi danh là di sản văn hóa…
Theo thống kê sơ bộ hiện nay ở nước ta có khoảng hơn 10 ngàn cơ sở thờ Mẫu bao gồm: Phủ, đền, các cụm, quần thể công trình tín ngưỡng, tôn giáo với tên gọi khác nhau có thờ Mẫu. Ngoài ra còn có số lượng khá lớn “cơ sở tư gia” với các tên gọi như điện, đền, phủ, tĩnh… thờ Mẫu gắn với người chuyên hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu (thanh đồng, cung văn, pháp sư-thầy cúng). Chỉ tính riêng ở thành phố Hà Nội hiện nay đã có 215 đền, phủ và 920 cung, điện thờ Mẫu (thường gắn với chùa) và hơn 1000 điện thờ tư gia. Dự báo trong những năm tới số cơ sở thờ Mẫu nhất là cơ sở tư gia sẽ có xu hướng gia tăng, các hoạt động thờ Mẫu diễn ra theo nhiều xu hướng khác nhau, có cả tích cực và hạn chế.
Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động thờ Mẫu vẫn làm các nhà quản lý, nghiên cứu còn không ít băn khoăn, lo ngại trước sự vi phạm pháp luật, biến tướng, lệch lạc trong cách thức thực hành nghi lễ, ảnh hưởng không nhỏ tới việc giữ gìn bản sắc tín ngưỡng thờ Mẫu. Việc trục lợi, biến tướng, “lệch chuẩn”, “hiện đại” trong thực hành là một xu hướng khá nổi bật hiện nay. Điển hình là thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu đang được diễn ra ở nhiều nơi không phải cơ sở thờ tự, sân khâu hóa trong thực hành, thương mại hóa, lãng phí, phô trương hình thức, trục lợi trong hoạt động, sửa chữa, xây mới dựng nơi thờ tự trái phép… điều đó khiến cho nghi thức thờ tự bị biến dạng, tác động xấu tới công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Ở nhiều nơi, để hợp thức hóa việc tổ chức hầu đồng, người ta đưa những vị thánh không có trong tín ngưỡng thờ Mẫu vào phối thờ, vào giá đồng, làm thay đổi tính chất của di tích, nghi lễ cổ. Việc thực hành không đúng nghi thức, trang phục, âm nhạc lai căng, hiện đại hóa… làm mất đi vẻ đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu cổ truyền (theo hồ sơ di sản).
Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế kể trên trong hoạt động thờ Mẫu có cả khách quan và chủ quan. Trước hết do đặc tính tín ngưỡng thờ Mẫu không có tổ chức thống nhất dẫn đến thiếu đi sự thống nhất trong giáo lý, luật lệ, lễ nghi. Là tín ngưỡng dân gian truyền miệng, ở trình độ phát triển khác nhau, chưa có quy định, khuôn mẫu cố định, luật lệ, lễ nghi không được ghi chép và phổ biến rộng rãi. Ranh giới giữa văn hóa và mê tín trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu rất mong manh, khó nhận diện, tiềm ẩn nguy cơ biến tướng, tính thương mại, trục lợi trong hoạt động mà chính quyền khó xử lý… Người thực hành tín ngưỡng thường được truyền nghề, học hỏi từ những người thầy (đồng thầy) khác nhau của mỗi bản hội; do nhận thức mỗi người tham gia thực hành còn hạn chế, có sự khác nhau về nhận thức, về văn hóa vùng miền khác nhau; luật pháp còn chưa quy định cụ thể và cơ quan quản lý, ban quản lý tạo các cơ sở thờ Mẫu, chủ sở hữu điện tư gia, người trong ban quản lý cơ sở thờ tự chưa thực hiện hết chức trách nhiệm vụ được giao, thiếu am hiểu quy định pháp luật…
2. Luật pháp quy định về hoạt động tín ngưỡng
Hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 và Luật Di sản văn hóa 2001, 2009, 2024. Ngoài ra thực hành thờ Mẫu còn liên quan đến Luật Hình sự, Dân sự, An ninh mạng, Xây dựng, Đất đai, Xử phạt vi phạm hành chính… Các quy định các hoạt động tín ngưỡng nói chung và thờ Mẫu nói riêng khi thực hiện phải đảm bảo nguyên tắc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc; bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội, tiết kiệm, bảo vệ môi trường.
Luật Tín ngưỡng, tôn giáo quy định cơ sở tín ngưỡng phải có người đại diện hoặc ban quản lý để chịu trách nhiệm trước pháp luật về các hoạt động diễn ra tại cơ sở tín ngưỡng như đăng ký hoạt động tín ngưỡng; thông báo việc tổ chức lễ hội tín ngưỡng định kỳ; đăng ký tổ chức lễ hội tín ngưỡng lần đầu, lễ hội tín ngưỡng được khôi phục hoặc lễ hội tín ngưỡng định kỳ nhưng có thay đổi; quản lý và sử dụng khoản thu chi tài chính đúng mục đích, công khai, minh bạch…
Người đại diện hoặc thành viên ban quản lý cơ sở tín ngưỡng phải là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có uy tín trong cộng đồng dân cư. Và việc bầu, cử người đại diện hoặc thành viên ban quản lý do Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có cơ sở tín ngưỡng phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp tổ chức để cộng đồng dân cư bầu, cử. Căn cứ vào kết quả bầu, cử, Ủy ban nhân dân cấp xã có văn bản công nhận người đại diện hoặc thành viên ban quản lý trong thời hạn 05 ngày làm việc.
Bên cạnh nội dung mới nêu trên, hoạt động tín ngưỡng còn có một số quy định mới được đánh giá là tiến bộ, phù hợp với xu hướng cải cách hành chính hiện nay như việc đăng ký hoạt động tín ngưỡng của cơ sở tín ngưỡng phải thực hiện đăng ký chậm nhất là 30 ngày trước ngày bắt đầu hoạt động tín ngưỡng, trừ trường hợp quy định tại Điều 14 của Luật, các hoạt động tín ngưỡng không có trong văn bản đăng ký đã được chấp thuận thì phải đăng ký bổ sung trước 20 ngày; các lễ hội tín ngưỡng lần đầu, lễ hội tín ngưỡng được khôi phục hoặc lễ hội tín ngưỡng định kỳ nhưng có thay đổi phải xin phép thì nay chỉ phải đăng ký.
Tháng 12/2016, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần bảo tồn. Ngay sau đó Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã công bố chương trình hành động để bảo vệ di sản này, một số địa phương đã ban hành các chương trình đề án bảo tồn di sản thờ Mẫu, tiêu biểu là tỉnh Ninh Bình (Nam Định cũ). Trong thời gian qua, phía Nhà nước đã đẩy mạnh việc xây dựng chính sách pháp luật điều chỉnh các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo (Luật tín ngưỡng, tôn giáo; Luật Di sản văn hóa và các văn bản pháp luật liên quan). Đến nay, bên cạnh các văn bản quy định chung như các văn kiện của Đảng, Hiến pháp… Nhà nước ta đã có hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh trực tiếp về hoạt động tín ngưỡng, trong đó có tín ngưỡng thờ Mẫu, gồm:
– Luật tín ngưỡng, tôn giáo; Nghị định 162/2017/NĐ- CP ngày 30 tháng 12 năm 2017 của Chính phủ; Nghị định 95/2023/NĐ-CP ngày 29/12/2023 quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật tín ngưỡng, tôn giáo;
– Luật Di sản văn hóa (2001, 2009, 2024); Nghị định 98/2010/NĐ-CP ngày 21/9/2010 của Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Di sản văn hóa;
– Nghị định số 38/2021/NĐ-CP ngày 29 tháng 3 năm 2021 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động văn hóa và quảng cáo.
– Một số văn bản pháp luật khác như: Luật xử phạt vi phạm hành chính, Bộ Luật Hình sự, Luật Đất đai, Luật Xây dựng…
Đối với hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu, đến nay chưa có văn bản pháp luật quy định riêng mà vẫn áp dụng các quy định pháp luật chung về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo. Điều 320 Bộ Luật Hình sự năm 2015 quy định về Tội hành nghề mê tín, dị đoan như sau: Người nào dùng bói toán, đồng bóng hoặc các hình thức mê tín, dị đoan khác đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Dưới góc độ quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo, thờ Mẫu là nhu cầu chính đáng của một bộ phận quần chúng Nhân dân, cần được điều chỉnh bằng pháp luật để bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của công dân, đồng thời hạn chế việc lợi dụng thờ Mẫu để thực hiện các hoạt động mê tín, trục lợi ảnh hưởng xấu tới an ninh trật tự cộng đồng, kinh tế, sức khỏe của người dân.
3. Công tác quản lý nhà nước
Công tác bảo tồn, quảng bá, phát huy giá trị di sản của tín ngưỡng thờ Mẫu đã và đang được các cấp, các ngành và cộng đồng thực hành quan tâm. Các chủ trương chính sách về tín ngưỡng, tôn giáo, văn hóa được bảo hộ, khuyến khích qua các văn bản quy phạm pháp luật. Các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo từ các cấp các ngành liên quan thường xuyên được triển khai, nhiều lớp, hội nghị tập huấn nghiệp vụ, tuyên truyền kiến thức pháp luật và tín ngưỡng tôn giáo cho công chức, lớp tuyên truyền pháp luật cho người thực hành tín ngưỡng được thực hiện. Các cơ quan liên quan xây dựng các đề án, chương trình, kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu được triển khai thực hiện để nhận diện rõ hơn các giá trị để bảo tồn, phát huy cũng như ngăn chặn những hạn chế tồn tại…
Công tác bảo tồn, phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu thời gian qua đã ít nhiều có những kết quả nhất định, các cơ quan chức năng đã có một số hướng dẫn và các quy định cụ thể trong hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Tuy nhiên việc hướng dẫn chưa thật cụ thể, thường xuyên, việc xử phạt chưa nghiêm… đã làm những người thực hành hoạt động chưa đúng quy định pháp luật diễn ra phổ biến.
Để ngăn chặn những biến dạng di sản, đầu năm 2018 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có công văn chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương chỉ cho phép “tổ chức hầu đồng ở những nơi có điện thờ hoặc di tích thờ Mẫu, không tổ chức nghi lễ ở khu vực công cộng với tính chất của một loại hình dịch vụ du lịch hay hoạt động âm nhạc đường phố”. Tuy nhiên, hiện tượng vi phạm hướng dẫn nêu trên vẫn tồn tại ở nhiều địa phương, nhất ở thành phố Hà Nội.
Công tác quản lý các hoạt động thờ Mẫu hiện nay theo quy định của pháp luật chủ yếu giao cho chính quyền cơ sở. Trong những năm qua, Ban Tôn giáo Chính phủ và các cơ quan liên quan đã ban hành một số văn bản hướng dẫn các địa phương về công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động thờ Mẫu.
4. Một số khuyến nghị trong thời gian tới
Các cơ quan chức năng cần tiếp tục tham mưu cho các cấp có thẩm quyền ban hành sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật có nội dung liên quan đến thờ Mẫu. Cơ quan chuyên môn giúp việc về quản lý tôn giáo tín ngưỡng ở trung ương và địa phương cần có hướng dẫn cụ thể hơn nữa, phù hợp với tình hình thực tế đang tồn tại ở cơ sở. Các cơ quan chức năng tăng cường thực hiện công tác hướng dẫn, tổ chức thực hiện chính sách pháp luật, thành kiểm tra, giải quyết các khó khăn vướng mắc trong hoạt động thờ Mẫu. Kiện toàn Ban Quản lý, người đại diện các cơ sở thờ Mẫu, nâng cao vai trò trách nhiệm của các thủ nhang, đồng đền, thanh đồng. Tăng cường trách nhiệm của các các cấp, các ngành trong việc quản lý đối với các hoạt động thờ Mẫu.
Thực hiện tốt công tác tuyên truyền phổ biến chính sách pháp luật liên quan cho cán bộ công chức và người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Cần làm cho mọi người trong xã hội và người thực hành thờ Mẫu hiểu đúng được giá trị tích cực của thờ Mẫu cũng như tồn tại, hạn chế để từ đó có ý thức đấu tranh, tẩy chay cái xấu, phát huy cái tốt.
Các cơ quan chức năng liên quan cần tiếp tục nghiên cứu, nhận diện để đánh giá đúng các hoạt động của việc thờ Mẫu. Ghi nhận, khẳng định, phát huy các giá tốt đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu cũng cần ngăn chặn, làm rõ yếu tố tiêu cực, biến tướng di sản, mê tín dị đoan trong nghi thức thờ Mẫu.
Tạo điều kiện để cộng động thờ Mẫu phát huy vai trò chủ thể của di sản, bầu chọn người có uy tín đại diện cho cộng đồng làm đầu mối liên lạc với chính quyền. Hướng dẫn cộng đồng thờ Mẫu đề xuất mô hình tổ chức phù hợp để tập hợp các người thực hành thờ Mẫu có tổ chức chung, sau đó thống nhất xây dựng quy chế, nội quy hoạt động để phát huy, bảo tồn những giá trị văn hóa trong thờ Mẫu. Các tổ chức thờ Mẫu đang hoạt động (với hình thức câu lạc bộ, hội, trung tâm…) cần phát huy hơn nữa vai trò trách nhiệm trong việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật, nghi lễ, giá trị di sản cho các thành viên của mình.
Dân tộc Việt Nam ta vốn có truyền thống văn hiến lâu đời, trong đó có sự đóng góp không nhỏ của tín ngưỡng, tôn giáo. Tín ngưỡng thờ Mẫu với sức sống lâu bền, có những nét văn hóa độc đáo đã được ghi danh là một di sản văn hóa phi vật thể cần được giữ gìn, bảo vệ và phát huy lan tỏa. Để làm việc này cần có sự chung tay vào cuộc của hệ thống chính trị, các tổ chức và cá nhân thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu với mục tiêu chung đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân, phù hợp với lợi ích của dân tộc, phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu chung“Dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”.
Thủ nhang Phủ Dầy Nguyễn Thị Huệ thực hành hầu đồng ở phủ Tiên Hương với sự tham dự của các đại sứ quán, nhà ngoại giao một số nước ở Việt Nam năm 2015
Tài liệu tham khảo
- Ban Tôn giáo Chính phủ:Một số văn bản pháp tuật liên quan đến hoạt động Tín ngưỡng tôn giáo, Nxb Tôn giáo
- Ngô Đức Thịnh (2004) Văn hoá vùng và phân vùng văn hoá ở Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Ngô Đức Thịnh (2010), Đạo Mẫu Việt Nam, Nxb Tôn giáo, 2010.
- Nguyễn Ngọc Mai, Nghi lễ lên đồng- lịch sử và giá trị, Nxb Tôn giáo2017
- Tư liệu Hán Nôm khu di tích Phủ Giầy xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, Bảo tàng Nam Hà, 1996, tr.44.
- Kinh thánh mẫu Sòng Sơn, Hội tiên mẫu Việt Nam, 1952, tr.79.
- Trần Quốc Vượng: “Việc phục hồi, phát huy, làm giàu lễ hội Phủ Dầy”, Tạp chí Di sản văn hóa, số 7/2004
- Trần Lâm Biền: “Mẫu, Thần điện”, Một con đường tiếp cận lịch sử, Nxb. Văn hóa Dân tộc, HN, 2000.
- Nguyễn Hồng Dương: Đạo Mẫu và các hình thức Saman trong các tộc người ở Việt Nam và Châu Á, Nxb. KHXH, HN, 2004.
Ths. Nguyễn Thị Phương Liên
Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Dân tộc và Tôn giáo
