Cũng như một số nước khác trên thế giới, Việt Nam là quốc gia tồn tại nhiều tôn giáo và tín ngưỡng khác nhau. Trong đó, đạo thờ Mẫu nói chung, Mẫu Tam phủ là một tín ngưỡng có nguồn gốc bản địa đích thực, mang đậm bản sắc văn hóa Việt nam. Quá trình phát triển, Đạo Mẫu đã chịu không ít những ảnh hưởng của một số tôn giáo khác như Phật giáo, Đạo giáo và cả Nho giáo. Tháng 12/2016 Đạo Mẫu đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loai. Hiện nay, mặc dù xã hội Việt Nam đang phát triển mạnh với những bước tiến mới của khoa học hiện đại nhưng Đạo Mẫu vẫn ngày càng phát triển và có vị trí quan trọng trong xã hội, khảng định rõ vị thế là một tín ngưỡng phổ biến, tồn tại trong văn hóa tâm linh người Việt và phát triển song song cùng các tôn giáo khác. Để hiểu rõ hơn về Đạo Mẫu bài viết xin đề cập vấn đề cấp thiết, cần tích cực giải quyết hiên nay, đó là: Nhận diện và xử lý những biến tướng trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ- Kiến nghị giải pháp bảo tồn giá trị đích thực.
1. Nhận diện những biến chứng trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt hiện nay
Có thể khảng định Đạo Mẫu là nét đẹp văn hóa tâm linh, thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam độc đáo. Từ bao đời nay, quá trình thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã thể hiện rõ giá trị linh thiêng, cao quý của tín ngưỡng thờ Mẫu; được nhân dân ghi nhận, tôn vinh trong suốt chiều dài lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước. Tiêu biểu nhất là giá trị giáo dục sâu sắc truyền thống yêu nước, ý thức con người nhận biết cuộc sống, nhân sinh quan, thế giới quan và xã hội; qua đó nâng cao giá trị cuộc sống, lan tỏa tình yêu thương và ngày càng thắt chặt tình đoàn kết dân tộc. Đồng thời cũng thể hiện Đạo Mẫu có sự gắn bó chặt chẽ với cội nguồn, lịch sử dân tộc và đã trở thành một biểu tượng của chủ nghĩa yêu nước qua các thời đại- thứ chủ nghĩa yêu nước đã được tín ngưỡng hóa, tâm linh hóa mà trong đó Mẫu (người mẹ) là nhân vật trung tâm.
Tuy vậy, trên thực tế thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu hiện nay cũng đã và đang xuất hiện những biến tướng trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, gây ảnh hưởng xấu, làm giảm giá trị linh thiêng, cao quý của tín ngưỡng thờ Mẫu vốn đã được tôn kính từ ngàn đời nay. Điển hình như:
-Hạt động thờ Mẫu vẫn còn biểu hiện thiếu chuẩn mực, sai lệch trong cách thức thực hành nghi lễ thờ tự, làm ảnh hưởng xấu tới việc giữ gìn bản sắc văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu. Nổi cộm là xu hướng “hiện đại hóa” nghi thức thực hành thờ Mẫu trong các lễ hội, buổi sự kiện diễn ra tại các cơ sở tín ngưỡng thờ Mẫu trong các địa phương. Cụ thể là nhiều nơi thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu diễn ra ở những nơi không phải là không gian tâm linh, cơ sở thờ Mẫu, mà lại diễn ra trên các sân khấu, quán trà, nhà hàng, thậm chí cả nơi họp chợ… với mục đích thương mại hóa, trục lợi trong hoạt động tín ngưỡng. Điều đó khiến cho nghi thức thờ Mẫu bị biến dạng, tác động xấu tới công tác bảo tồn, phát huy giá trị to lớn của di sản văn hóa phi vật thể. Ở nhiều nơi, để hợp thức hóa việc tổ chức hầu đồng, người ta còn đưa những vị Thánh không có trong tín ngưỡng thờ Mẫu vào phối thờ trong không gian tâm linh thờ Mẫu ( như Phật Bà Quan Âm, Đường Tăng…), làm thay đổi tính chất của di tích lịch sử. Việc thực hành không đúng nghi thức lễ, trang phục không đúng (không phù hợp giá hầu giá), âm nhạc lai căng (đưa nhạc Rocsk, Ráp, nhạc chế vào)… đã làm mất đi vẻ đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu cổ truyền. Đặc biệt, có những tổ chức, cá nhân còn dựa vào di sản văn hóa thờ Mẫu để tổ chức các sự kiện nhằm kêu gọi sự đóng góp mang nặng tính thương mại, tổ chức trao các giấy khen, giấy chứng nhận công đức một cách tùy tiện.
– Một số thủ đền, con nhang, thanh đồng và một bộ phận tín đồ theo Đạo Mẫu còn thiếu hiểu biết đầy đủ về vị trí, vai trò và mối quan hệ của Đạo Mẫu trong hệ thống các tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam ta. Vì thế, trong số họ có nhiều người đã quá đề cao Đạo Mẫu và cho rằng trong đời sống tâm linh người Việt thì chỉ có Đạo Mẫu là quan trọng nhất, duy nhất, dẫn đến họ thường có những suy nghĩ và việc làm sai lệch như không quý trọng, bài xích các tôn giáo, tín ngưỡng khác hoặc thậm chí là thiếu sự hợp tác, đoàn kết, thân thiện với những tín đồ tôn giáo, tín ngưỡng khác.
– Tổ chức hầu đồng trong sự lãng phí, xa xỉ gây ra tốn kém. Nhiều khóa hầu đã đốt nhiều mã, sử dụng tiền mệnh giá lớn khi ban lộc, tổ chức rút quẻ, xin xăm, xem bói…trong các giá hầu đồng. Một số thanh đồng đã lợi dụng việc “nhập thánh” để phát tán những tư tưởng cá nhân không hợp với chuẩn mực tín ngưỡng thờ Mẫu, tuyên truyền, cổ súy mê tín, dị đoan; lên đồng phán truyên trên mạng xã hội như cô đồng “ Đúng nhận, Sai sửa”, “ Cô đồng bát nước” ; cúng trừ ma quỷ, chữa bệnh bằng phù phép nhằm cầu lợi bất chính, gây hại cho người khác…
Những biến tướng, sai lệch trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nói trên đã gây ra những ảnh hưởng xấu, làm suy giảm giá trị linh thiêng, cao quý của di sản văn hoa thờ Mẫu; dẫn đến xung đột, bất hòa trong cộng đồng các thủ đền, thanh đồng, cung văn; trần tục hóa tín ngưỡng; lãng phí tiền bạc và gây ra nhiều tiêu cực trong xã hội hiện tại…
2. Những kiến nghị giải pháp bảo tồn giá trị đích thực của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
Để tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung, Mẫu Tam phủ nói riêng được thực hiện chuẩn mực, đúng nghi lễ, phù hợp chính sách, pháp luật về tôn giáo, tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước; hạn chế những biến tướng, sai lệch trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trong tình hình đất nước hiện nay; bảo tồn, phát huy cao nhất giá trị đích thực, linh thiêng, cao quý của tín ngưỡng Đạo Mẫu, xin đề xuất một số kiến nghị giải pháp quan trọng sau đây:
-Đảng, Nhà nước, Quốc hội cần tổ chức nghiên cứu chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện luật về tôn giáo và tín ngưỡng đã ban hành (18/11/2016) làm cơ sở để nhân dân và các cơ quan chức năng, chính quyền các cấp từ Trung ương đến địa phương tổ chức thực hiện hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng, trong đó có tín ngưỡng thờ Mẫu được chuần mực. Đồng thời cũng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, những quy định, hướng dẫn hoạt động quản lý, thực hành hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
-Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức và sự hiểu biết của các tầng lớp nhân dân về luật, những văn bản pháp quy, quy định về tôn giáo, tín ngưỡng nói chung và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nói riêng.
-Tăng cường công tác chỉ đạo, quản lí, kiểm tra, giám sát và hướng dẫn thực hành tín ngưỡng Đạo Mẫu ; ngăn chặn và kiên quyết xử lý vi phạm đối với các hành vi lợi dụng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu để trục lợi, các hành vi lợi dụng niềm tin vào tín ngưỡng thờ Mẫu của người dân để tuyên truyền, cổ súy cho những hoạt động gây chia rẽ, mất đoàn kết giữa các thủ đền, con nhang, thanh đồng, bản hội, làm ảnh hưởng đến niềm tin, đời sống tâm linh, tinh thần của cộng đồng xã hội, sự đoàn kết dân tộc.
-Tiếp tục nghiên cứu, nhận diện, kiểm kê di sản văn hóa, lịch sử để có những định hướng, bảo tồn và phát huy đúng đắn các giá trị di sản đích thực; đồng thời kiên quyết bài trừ những biểu hiện mê tín dị đoan, những lệch lạc và khuyng hướng thương mại hóa trong quá trình thực hiện tín ngưỡng Đạo Mẫu.
-Tổ chức bồi dưỡng, tập huấn, nâng cao năng lực quản lý nhà nước đối với những cá nhân, tổ chức làm công tác quản lí tôn giáo, tín ngưỡng; hướng dẫn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và quy định rõ trách nhiệm đối với những người đại diện cơ sở thờ Mẫu, người thực hành nghi lễ và quần chúng nhân dân trong quá trình thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu; tổ chức vinh danh, khen thưởng những người có thành tích trong bảo quản, duy trì, phát huy giá trị di sản văn hóa…
-Các địa phương cần khảo sát, xác định rõ các điểm thờ Mẫu đủ điều kiện tổ chức nghi lễ, lễ hội, sự kiện về Đạo Mẫu. Về lâu dài nên tổ chức các hội, hiệp hội cộng đồng tín ngưỡng thờ Mẫu ở các địa phương để tập hợp các thủ đền, thanh đồng, cung văn, tín đồ Đạo Mẫu thực hiện thống nhất các nghi lễ, quy định trong hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu; đồng thời cần duy trì mối liên hệ chặt chẽ giữa hiệp hội với chính quyền phương. Trên cơ sở đó từng bước đưa việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đi vào nền nếp, đúng quỹ đạo, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa tâm linh của người Việt ở cả trong và ngoài nước.
Tóm lại: Dân tộc Việt Nam ta vốn có truyền thống văn hiến lâu đời, trong đó có sự đóng góp to lớn của tín ngưỡng, tôn giáo. Đạo Mẫu với sức sống trường tồn, đã được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, cần được giữ gìn, bảo tồn và phát triển. Thực hiện được vấn đề này cần có sự chung tay vào cuộc của hệ thống chính trị, các tổ chức và cá nhân thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Mục tiêu chung là bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân, phù hợp với lợi ích Quốc gia, dân tộc; phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân, góp phần thực hiện thắng lợi chủ trương, đường lối của Đảng theo hướng “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” !
Tài liệu tham khảo:
- Các số liệu của Viện nghiên cứu các vấn đề tôn giáo và tín ngưỡng (qua các lần khảo sát thực tiễn ở một số cơ sở tín ngưỡng Đạo Mẫu).
- Một số văn bản pháp tuật liên quan đến hoạt động Tín ngưỡng tôn giáo. Ban tôn giáo Chính phủ, Nxb Tôn giáo.
- Đạo Mẫu Việt Nam; Ngô Đức Thịnh, Nxb Tôn giáo, 2010.
- Nghi lễ lên đồng – lịch sử và giá trị; Nguyễn Ngọc Mai, Nxb Tôn giáo,2017
- Đạo Mẫu và các hình thức Saman trong các tộc người ở Việt Nam và châu Á; Nguyễn Hồng Dương; Nxb KHXH, 2004
PGS, TS, Trần Quyết Tiến
