Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ, xu hướng thế tục hóa đang tác động ngày càng sâu rộng đến đời sống tôn giáo trên toàn thế giới. Đối với Giáo hội Công giáo Việt Nam, đây vừa là thách thức đối với việc duy trì đời sống đức tin của người tín hữu, vừa là cơ hội để đổi mới hoạt động mục vụ, truyền giáo và đồng hành cùng con người trong xã hội hiện đại. Nhận diện những biểu hiện của thế tục hóa và đề xuất các giải pháp thích ứng là yêu cầu cần thiết nhằm phát huy các giá trị tốt đẹp của Công giáo trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.
Tục hóa dưới góc nhìn của Giáo hội Công giáo
“Thế tục hóa” (saecularisatio, secularization), là một khái niệm được sử dụng rộng rãi trong xã hội học tôn giáo để chỉ quá trình mà trong đó các lĩnh vực của đời sống xã hội như chính trị, kinh tế, giáo dục và văn hóa dần vận hành theo những quy luật riêng, giảm bớt sự chi phối trực tiếp của các thiết chế tôn giáo.
Các nhà xã hội học như Émile Durkheim và Max Weber cho rằng quá trình hiện đại hóa đã làm thay đổi vị trí và vai trò của tôn giáo trong đời sống xã hội; ảnh hưởng của các tổ chức tôn giáo không còn giữ vị thế trung tâm như trước, trong khi các cách tiếp cận duy lý và khoa học ngày càng được đề cao. Xu hướng này đã phát triển mạnh mẽ tại các nước phương Tây từ thời kỳ Khai sáng và Cách mạng Pháp cho đến ngày nay.
Trong bối cảnh xã hội đương đại với sự phát triển của toàn cầu hóa, khoa học – công nghệ, truyền thông số và trí tuệ nhân tạo (AI), tiến trình tục hóa đang tác động ngày càng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực của đời sống con người, trong đó có đời sống tôn giáo. Đối với Giáo hội Công giáo Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để nhìn lại và đổi mới các phương thức mục vụ, truyền giáo cũng như việc đồng hành với con người trong bối cảnh mới.
Chính vì thế, chủ đề năm mục vụ 2026 của Giáo hội Công giáo Việt Nam: “Mỗi Kitô hữu là một môn đệ thừa sai – Anh em là ánh sáng thế gian” (Mt 5,14) phản ánh phần nào thao thức của Giáo hội trước những đòi hỏi của thời đại hôm nay.
Giáo hội Công giáo đã sớm nhận thức được những biến đổi của xã hội hiện đại cũng như những tác động của tiến trình tục hóa đối với đời sống đức tin của người tín hữu. Vì vậy, Giáo hội chủ động đối thoại với các xu hướng của thời đại thông qua các văn kiện của Công đồng Vatican II cũng như giáo huấn của các vị giáo hoàng trong thời kỳ hiện đại.
Trong Tuyên ngôn về Tự do Tôn giáo (Dignitatis Humanae, ngày 07/12/1965), Công đồng Vatican II khẳng định:
“Ngày hôm nay, con người thời đại chúng ta càng ngày càng ý thức hơn về nhân phẩm…”
Giáo hội không phủ nhận những giá trị tích cực của xã hội hiện đại, đặc biệt là việc đề cao phẩm giá con người, tự do lương tâm và trách nhiệm cá nhân. Trái lại, Giáo hội nhìn nhận đây là những giá trị cần được tôn trọng và đối thoại trong ánh sáng của đức tin Kitô giáo.
Trong Tông huấn Evangelii Gaudium (2013), Đức Giáo hoàng Phanxicô cảnh báo:
“Tiến trình thế tục hoá có khuynh hướng giản lược đức tin và Hội Thánh vào lãnh vực cá nhân và riêng tư…”
Qua các văn kiện trên có thể thấy Giáo hội Công giáo nhìn nhận thế tục hóa là một thực tại của xã hội hiện đại cần được nghiên cứu nghiêm túc nhằm xây dựng các chiến lược mục vụ và truyền giáo phù hợp với từng bối cảnh văn hóa và xã hội cụ thể.
Những biểu hiện của xu hướng thế tục hóa trong đời sống Công giáo Việt Nam
Công giáo là một trong những tôn giáo lớn tại Việt Nam. Tính đến tháng 12/2021, Giáo hội Công giáo Việt Nam có trên 7 triệu tín hữu, chiếm khoảng 7% dân số cả nước. Với quá trình hiện diện, hội nhập và đồng hành cùng dân tộc, Công giáo đã góp phần làm phong phú bức tranh tôn giáo ở Việt Nam, đồng thời có sự tiếp biến sâu sắc với nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Tuy nhiên, trước những biến đổi mạnh mẽ của đời sống xã hội hiện đại, cộng đồng Công giáo Việt Nam cũng đang chịu những tác động nhất định của tiến trình thế tục hóa. Những tác động này thể hiện trước hết ở sự thay đổi trong thực hành tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng của một bộ phận tín hữu.
Đối với người Công giáo Việt Nam, các sinh hoạt đức tin và nghi lễ tôn giáo vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần. Đức tin được duy trì thông qua việc lãnh nhận các bí tích, học giáo lý, tham gia phong trào Thiếu nhi Thánh Thể, các hội đoàn và sinh hoạt giới trẻ tại giáo xứ. Đây là những hình thức sinh hoạt góp phần nuôi dưỡng đời sống đức tin, củng cố sự gắn kết cộng đoàn và truyền lại căn tính Công giáo từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Dẫu vậy, dưới áp lực của công việc, học tập và đời sống kinh tế, một bộ phận giáo dân có xu hướng giảm thời gian dành cho các sinh hoạt tôn giáo như tham dự Thánh lễ hằng ngày, đọc kinh gia đình hoặc lãnh nhận Bí tích Hòa giải. Trong một số trường hợp, việc tham dự Thánh lễ Chúa nhật không còn được ưu tiên như trước, nhất là đối với một bộ phận người trẻ đang chịu nhiều tác động từ môi trường học tập, lao động, di dân và đời sống đô thị.
Bên cạnh đó, tại một số nơi, các ngày đại lễ có xu hướng được tổ chức theo hướng nhấn mạnh khía cạnh lễ hội, văn nghệ và sinh hoạt cộng đồng nhiều hơn chiều kích thiêng liêng. Một bộ phận tín hữu ngày càng xem các hoạt động tôn giáo như những lựa chọn mang tính cá nhân, có thể tham gia hoặc không tùy thuộc vào hoàn cảnh riêng. Hiện tượng này đặt ra những thách thức đối với việc duy trì đời sống đức tin, kỷ luật tôn giáo và sự gắn kết cộng đoàn.
Đáng chú ý, khảo sát của Vatican News năm 2026 đối với người Công giáo di dân cho thấy chỉ có 15,4% số người được khảo sát thực hành đầy đủ năm chỉ số nghi thức cơ bản theo quy định của Giáo luật. Kết quả này phản ánh những thách thức đáng kể đối với việc duy trì đời sống đức tin trong môi trường đô thị và di dân, nơi người tín hữu thường phải đối diện với áp lực mưu sinh, sự thay đổi không gian sống và sự suy giảm các liên kết cộng đoàn truyền thống.
Tiến trình thế tục hóa không chỉ tác động đến sinh hoạt tôn giáo mà còn ảnh hưởng đến hệ giá trị và lối sống của người tín hữu. Sự phát triển của kinh tế thị trường, chủ nghĩa tiêu dùng và xu hướng đề cao thành công vật chất đang tạo nên những thay đổi đáng kể trong thang giá trị của con người hiện đại. Trong bối cảnh đó, một bộ phận tín hữu có xu hướng đặt nặng giá trị vật chất, lợi ích kinh tế hoặc thành công cá nhân hơn các giá trị đạo đức và tôn giáo.
Toàn cầu hóa và truyền thông hiện đại cũng giúp người tín hữu tiếp cận với nhiều hệ tư tưởng, tôn giáo và quan điểm sống khác nhau. Điều này góp phần mở rộng nhận thức, tăng khả năng đối thoại và thích ứng với xã hội hiện đại; nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức đối với việc duy trì căn tính đức tin, nhất là khi các giá trị truyền thống, chuẩn mực luân lý Kitô giáo và lối sống cộng đoàn bị đặt trong sự so sánh, lựa chọn hoặc bị chi phối bởi các xu hướng duy lý, cá nhân hóa và thực dụng.
Ngoài ra, các tệ nạn xã hội như ma túy, cờ bạc, bạo lực và những biểu hiện lệch chuẩn khác vẫn đang tác động đến đời sống của một bộ phận tín hữu, làm suy giảm sự gắn kết với cộng đồng tôn giáo và ảnh hưởng đến việc thực hành các giá trị luân lý Kitô giáo trong đời sống hằng ngày. Những biểu hiện đó cho thấy xu hướng tục hóa đang đặt ra yêu cầu cần tiếp tục củng cố đời sống đức tin, tăng cường giáo dục gia đình, đồng hành với giới trẻ và đổi mới phương thức mục vụ trong bối cảnh xã hội hiện đại.
Thích ứng với xu hướng thế tục hóa: Từ gia đình, giới trẻ đến công cuộc tái truyền giáo
Đức Giáo hoàng Phanxicô từng nhận định:
“Người trẻ cảm thấy có một khoảng cách vời vợi giữa những gì họ được học và thế giới họ đang sống…”
Nhận định này phần nào phản ánh những thách thức mà giới trẻ Công giáo đang phải đối mặt trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ và sự bùng nổ của truyền thông số. Là nhóm chịu tác động trực tiếp và sâu sắc nhất từ những biến đổi của xã hội hiện đại, giới trẻ vừa có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, mở rộng giao lưu và phát triển bản thân, vừa phải đối diện với những thách thức trong việc giữ gìn căn tính đức tin và định hướng giá trị sống.
Trong bối cảnh đó, Giáo hội cần quan tâm hơn đến việc đồng hành với giới trẻ thông qua giáo dục đức tin, định hướng lối sống, hỗ trợ tâm lý và tạo môi trường thuận lợi để họ tham gia các hoạt động cộng đồng. Việc khuyến khích người trẻ tham gia các hoạt động bác ái, thiện nguyện, bảo vệ môi trường và an sinh xã hội không chỉ giúp họ phát huy trách nhiệm công dân mà còn là phương thức thiết thực để sống và thực hành các giá trị Tin Mừng trong đời sống hằng ngày.
Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ số trong công tác mục vụ đang mở ra nhiều cơ hội mới cho hoạt động truyền giáo và giáo dục đức tin. Những năm gần đây, nhiều giáo phận, giáo xứ và dòng tu đã tích cực sử dụng các nền tảng như YouTube, Facebook, TikTok, podcast hay các sản phẩm âm nhạc thánh ca đương đại để truyền tải giáo lý, chia sẻ đức tin và kết nối với giới trẻ. Đây là những phương thức mục vụ mới, phù hợp với đặc điểm tâm lý và thói quen tiếp nhận thông tin của thế hệ trẻ trong thời đại số.
Bên cạnh vai trò của Giáo hội, gia đình vẫn giữ vị trí nền tảng trong việc hình thành nhân cách và đời sống đức tin của mỗi người tín hữu. Hội đồng Giám mục Việt Nam khẳng định:
“Gia đình cũng là ngôi trường giáo dục đầu tiên và căn bản…”
Thực tiễn cho thấy, một gia đình hòa thuận, yêu thương và biết đồng hành cùng con cái sẽ góp phần xây dựng những nền tảng nhân văn, đạo đức và tôn giáo bền vững. Gia đình không chỉ là nơi truyền trao các giá trị đức tin mà còn là môi trường nuôi dưỡng ý thức trách nhiệm, tinh thần phục vụ và tình yêu thương đối với tha nhân. Đồng thời, đây cũng là nơi vun đắp và phát triển các ơn gọi linh mục, tu sĩ, góp phần duy trì sức sống của Giáo hội trong tương lai.
Trước những tác động ngày càng rõ nét của tiến trình thế tục hóa, một trong những nhiệm vụ quan trọng của Giáo hội hiện nay là đẩy mạnh công cuộc tái truyền giáo. Đối tượng của công cuộc này không chỉ là những người chưa biết đến Tin Mừng mà còn hướng tới những tín hữu đã lãnh nhận đức tin nhưng có nguy cơ sống đạo hình thức, thiếu chiều sâu hoặc dần xa rời đời sống cộng đoàn.
Trong bối cảnh đô thị hóa, di dân và biến đổi xã hội diễn ra mạnh mẽ, việc chăm lo mục vụ cho các cộng đồng Công giáo tại đô thị và các nhóm di dân trở thành yêu cầu cấp thiết. Phát triển các mạng lưới mục vụ di dân, xây dựng những cộng đoàn nhỏ, tăng cường sinh hoạt hội đoàn và đẩy mạnh các hoạt động bác ái xã hội là những giải pháp quan trọng nhằm giúp người tín hữu duy trì sự gắn bó với Giáo hội, đồng thời củng cố đời sống đức tin trong môi trường sống nhiều biến động.
Hiện nay, Giáo hội Công giáo Việt Nam đã thành lập Ủy ban Mục vụ Di dân và Ủy ban Bác ái Xã hội Caritas nhằm hỗ trợ các cộng đồng giáo dân trước những tác động của quá trình đô thị hóa, di dân và hội nhập quốc tế. Đây là những nỗ lực thiết thực của Giáo hội trong việc thích ứng với những biến đổi của xã hội hiện đại, đồng thời tiếp tục khẳng định vai trò đồng hành cùng con người và cộng đồng trong hành trình phát triển đất nước.
Kết luận
Tiến trình thế tục hóa là một hệ quả tất yếu của quá trình hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Những tác động của xu hướng này đối với cộng đồng Công giáo Việt Nam đang thể hiện ngày càng rõ nét thông qua sự thay đổi trong đời sống thực hành tôn giáo, hệ giá trị, lối sống và mối quan hệ giữa người tín hữu với cộng đoàn đức tin.
Tuy nhiên, thế tục hóa không đồng nghĩa với sự suy giảm tất yếu của tôn giáo. Trái lại, đây có thể là cơ hội để Giáo hội nhìn lại chính mình, đổi mới phương thức mục vụ, tăng cường đối thoại với xã hội và khẳng định vai trò đồng hành cùng con người trong bối cảnh mới.
Thông qua việc chú trọng giáo dục gia đình, đồng hành với giới trẻ, phát triển mục vụ di dân, ứng dụng hiệu quả truyền thông số và thúc đẩy công cuộc tái truyền giáo, Giáo hội Công giáo Việt Nam có thể tiếp tục phát huy sức sống nội tại, củng cố căn tính đức tin và đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của đất nước.
Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, các giá trị Tin Mừng về yêu thương, liên đới, phục vụ và trách nhiệm xã hội tiếp tục là nền tảng để người Công giáo sống “tốt đời, đẹp đạo”, đồng hành cùng dân tộc, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và xây dựng đất nước Việt Nam phát triển bền vững, phồn vinh và hạnh phúc
TS. Nguyễn Hữu Thụ
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
(Theo đặc san tôn giáo và tín ngưỡng số 2/2026)
