Trong đời sống tinh thần của người Việt, Tết không chỉ là thời khắc khởi đầu của năm mới, mà còn là điểm hội tụ thiêng liêng của đạo lý, niềm tin và khát vọng hướng thiện. Trong không gian văn hóa ấy, tín ngưỡng thờ Mẫu hiện lên như một sắc xuân nhân văn giàu bản sắc – nơi nghi lễ, nghệ thuật và đời sống cộng đồng hòa quyện, tôn vinh tinh thần bao dung, che chở và sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam mỗi độ xuân về.
Tết và triết lý nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu
Điểm đặc sắc và bền vững của tín ngưỡng thờ Mẫu nằm ở triết lý nhân văn sâu sắc: tôn vinh vai trò của người Mẹ – biểu tượng của sự sinh thành, che chở và nuôi dưỡng sự sống. Trong thế giới quan ấy, Thánh Mẫu không phải là đấng quyền uy ban phát ân huệ một chiều, mà là hình ảnh của sự bao dung, thấu hiểu và đồng hành cùng con người trong mọi thăng trầm của cuộc sống. Chính vì vậy, trong những ngày Tết – thời điểm khởi đầu của một chu trình mới – triết lý ấy càng được thể hiện rõ nét qua các nghi lễ cầu an, cầu phúc không chỉ cho bản thân, mà cho gia đình, làng xóm và cả cộng đồng xã hội.
Đó không phải là sự cầu xin ích kỷ, mà là ước nguyện chung về một năm mới yên ổn, hài hòa; con người sống tử tế với nhau và ứng xử thuận hòa với thiên nhiên. Trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Tết vì thế mang ý nghĩa của một “mốc tinh thần”, nơi con người tạm gác lại những lo toan thường nhật để trở về với cội nguồn tâm linh.
Đối với cộng đồng con nhang, đệ tử, đây là dịp tưởng nhớ và tri ân công đức Thánh Mẫu cùng các vị Thánh trong hệ thống Tam phủ – Tứ phủ, đồng thời gửi gắm những ước nguyện căn bản và rất đời thường: quốc thái dân an, gia đình bình an, mùa màng tươi tốt, công việc hanh thông, nhân tâm hòa thuận. Trong khoảnh khắc chuyển giao năm cũ – năm mới, niềm tin tâm linh được đặt trong mối liên hệ hài hòa với đạo lý truyền thống, tạo nên chiều sâu tinh thần đặc trưng của Tết Việt – nơi tín ngưỡng không tách rời đời sống, mà nâng đỡ và soi sáng đời sống.
Ngay từ những ngày cuối năm, không gian Tết đã hiện hữu rõ nét trong các đền, phủ thờ Mẫu. Ban thờ được lau dọn cẩn trọng, bài trí trang nghiêm; hương trầm được thắp lên như sợi dây kết nối giữa trần thế và cõi thiêng. Lễ vật dâng Mẫu được sắm sửa chu đáo với bánh chưng, bánh dày, trầu cau, hoa tươi, mâm ngũ quả – những vật phẩm quen thuộc của Tết cổ truyền.
Bánh chưng, bánh dày tượng trưng cho trời – đất, cho sự vuông tròn, no đủ; trầu cau gợi nhắc đạo lý nghĩa tình, gắn bó; hoa tươi và ngũ quả biểu trưng cho sinh sôi, phát triển và khát vọng về một năm mới tốt lành. Ở đây, nghi lễ không mang tính phô trương hình thức, mà thể hiện sự chuẩn bị chu đáo, thành kính và hướng thiện từ mỗi cá nhân
Mỗi lễ vật trong ngày Tết vì thế không đơn thuần mang giá trị vật chất, mà hàm chứa một hệ thống biểu tượng phong phú, phản ánh quan niệm về sự hài hòa âm – dương, sự giao hòa giữa trời – đất – con người. Chính trong sự chuẩn bị cẩn trọng và nghi lễ trang nghiêm ấy, triết lý nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu được thể hiện rõ nét: tôn trọng quy luật tự nhiên, đề cao sự cân bằng, đủ đầy; khuyến khích con người sống thuận hòa, biết tri ân quá khứ và nuôi dưỡng hy vọng cho tương lai. Tết vì thế trở thành thời điểm hội tụ thiêng liêng, nơi niềm tin tâm linh hòa quyện với bản sắc văn hóa, làm nên chiều sâu và sức sống bền bỉ của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống tinh thần của người Việt.
Một trong những hình ảnh đặc trưng, dễ nhận diện nhất của Tết trong tín ngưỡng thờ Mẫu là các giá hầu đồng đầu xuân. Trong không gian linh thiêng của đền, phủ, khi tiếng đàn nguyệt cất lên, lời hát văn ngân nga hòa cùng nhịp phách, một không gian nghệ thuật tâm linh tổng hợp được mở ra. Ở đó, âm nhạc, múa, trang phục, lời ca và nghi lễ hòa quyện thành một chỉnh thể sống động, vừa trang nghiêm vừa rộn ràng sắc xuân.
Không khí hầu đồng đầu năm vì thế không mang cảm giác u tịch, mà lan tỏa năng lượng tươi mới, vui tươi, đúng với tinh thần khởi đầu của năm mới. Những giá hầu đầu xuân thường mang sắc thái cầu an, cầu phúc, cầu lộc, cầu tài, cầu sức khỏe – những ước nguyện căn bản và chính đáng của đời sống con người.
Màu sắc rực rỡ của xiêm y, áo mũ các Thánh không chỉ tạo nên vẻ đẹp thị giác giàu tính thẩm mỹ, mà còn phản ánh quan niệm dân gian về sự tôn vinh sự sống, sự sinh sôi và năng lượng tích cực của mùa xuân. Mỗi sắc màu, mỗi động tác múa, mỗi lời hát đều mang ý nghĩa biểu trưng, gửi gắm niềm tin vào sự hài hòa giữa con người với tự nhiên, giữa đời sống trần thế với cõi thiêng. Qua đó, tín ngưỡng thờ Mẫu truyền tải một thông điệp nhân văn sâu sắc: con người không đứng ngoài quy luật tự nhiên và hướng tới điều thiện lành.
Tết trong tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ diễn ra trên ban thờ hay trong nghi lễ, mà còn lan tỏa mạnh mẽ ra đời sống cộng đồng. Những ngày đầu năm, người dân đến đền, phủ không chỉ để dâng hương cầu phúc, mà còn để gặp gỡ, thăm hỏi, chúc nhau một năm mới bình an, may mắn. Có người đến lễ Mẫu đầu xuân như một thói quen văn hóa gia đình; có nhóm bạn, hàng xóm rủ nhau đi lễ, vừa thành tâm hướng Thánh, vừa chia sẻ niềm vui ngày Tết. Không gian tín ngưỡng vì thế trở thành không gian văn hóa cộng đồng, nơi con người tìm thấy sự kết nối, đồng cảm và cảm giác thuộc về.
Ở nhiều địa phương, dịp Tết gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu cũng là thời điểm diễn ra các hoạt động thiện nguyện mang đậm tinh thần nhân văn. Những phần lộc đầu năm được chia sẻ cho người già, trẻ nhỏ; những suất quà Tết được trao cho người có hoàn cảnh khó khăn; những hoạt động thăm hỏi, giúp đỡ người neo đơn được tổ chức một cách tự nhiên, xuất phát từ niềm tin “Mẫu che chở, con dân đùm bọc”. Chính những hành động giản dị mà ấm áp ấy đã làm cho tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ hiện hữu trong nghi lễ, mà thấm sâu vào đời sống xã hội, góp phần bồi đắp các giá trị đạo đức như nhân ái, sẻ chia và trách nhiệm cộng đồng – những giá trị cốt lõi làm nên sức bền của văn hóa Việt mỗi độ xuân về.
Giữ gìn và phát huy sắc xuân thờ Mẫu trong đời sống hiện đại
Trong bối cảnh xã hội chuyển động nhanh, đời sống tinh thần chịu nhiều tác động từ kinh tế thị trường và không gian truyền thông số, Tết trong tín ngưỡng thờ Mẫu đặt ra yêu cầu ngày càng rõ nét về việc thực hành đúng đắn, văn minh, phù hợp với pháp luật và thuần phong mỹ tục. Việc giữ gìn các giá trị truyền thống cốt lõi, đồng thời hạn chế những biểu hiện thương mại hóa, mê tín hoặc lệch chuẩn không chỉ là yêu cầu quản lý xã hội, mà còn là điều kiện cần thiết để tín ngưỡng thờ Mẫu tiếp tục phát huy giá trị văn hóa – tinh thần bền vững trong đời sống đương đại.
Thực hành tín ngưỡng một cách tỉnh táo, chừng mực và có trách nhiệm chính là cách thiết thực nhất để bảo vệ chiều sâu nhân văn vốn có của di sản. Trong quá trình ấy, vai trò của báo chí, truyền thông và các nhà nghiên cứu văn hóa mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thông qua việc phản ánh trung thực đời sống tín ngưỡng, phân tích thấu đáo các giá trị lịch sử – văn hóa, đồng thời chỉ ra những biểu hiện cần điều chỉnh, báo chí và nghiên cứu khoa học góp phần định hướng nhận thức xã hội, giúp cộng đồng hiểu đúng, thực hành đúng và trân trọng những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Việc lan tỏa những hình ảnh đẹp, những câu chuyện nhân văn về Tết trong không gian thờ Mẫu cũng là cách để sắc xuân tâm linh ấy không bị giản lược thành hình thức, mà tiếp tục sống động trong đời sống cộng đồng.
Tết trong tín ngưỡng thờ Mẫu vì thế hiện lên như một bức tranh xuân giàu sắc màu văn hóa Việt, nơi tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng hòa quyện một cách tự nhiên. Qua những nghi lễ trang nghiêm, những giá hầu rực rỡ sắc xuân, những hoạt động cộng đồng giàu tính nhân văn, tín ngưỡng thờ Mẫu đã và đang góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, nuôi dưỡng niềm tin và làm giàu đời sống tinh thần của người Việt mỗi độ xuân về.
Giữa dòng chảy không ngừng của đời sống đương đại, sắc xuân thờ Mẫu vẫn tỏa sáng như một minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam. Ở đó, đạo và đời không tách rời, mà gặp nhau trong sự hài hòa, nhân ái và hướng thiện, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần xã hội và khẳng định giá trị lâu dài của tín ngưỡng thờ Mẫu trong hành trình gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Vạn Phúc
(Theo Đặc san Tôn giáo và Tín ngưỡng số 1/2026)
