Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tôn giáo và tín ngưỡng không chỉ là đời sống tinh thần mà còn là một yếu tố gắn liền với ổn định xã hội và an ninh quốc gia. Việt Nam, với truyền thống văn hóa tâm linh lâu đời, việc nghiên cứu, định hướng, quản lý và hỗ trợ các hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng đúng pháp luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chính vì vậy, sự ra đời của Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) từ năm 2019 đã đánh dấu một bước ngoặt trong công tác khoa học – xã hội liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng ở nước ta.
Hành trình hình thành và sứ mệnh
Viện được thành lập theo Quyết định số 1230/QĐ-LHHVN ngày 02/12/2019 và chính thức đi vào hoạt động từ năm 2020. Từ buổi đầu, Viện xác lập cho mình tôn chỉ “Kết nối tri thức – Hài hòa niềm tin”, coi đó vừa là sứ mệnh khoa học, vừa là cam kết đồng hành cùng cộng đồng.
Đội ngũ của Viện quy tụ nhiều chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực nghiên cứu tôn giáo và tín ngưỡng như: GS.TS. Đào Vọng Đức; PGS.TS. Trần Ngọc Linh (Viện trưởng), PGS.TS. Vũ Khánh Xuân; TS. Phạm Văn Khiển (Phó Viện trưởng), ông Nguyễn Đức Lượng (nguyên Phó Tổng Biên tập Báo Nhân dân), Đại tá Hà Huy Thắng (Phó Viện trưởng thường trực); ông Dương Xuân Chung; ông Hoàng Trọng Ngãi,… Sự đa dạng trong thành phần lãnh đạo và cố vấn cho thấy quyết tâm xây dựng một trung tâm nghiên cứu vừa khoa học, vừa gắn bó thực tiễn.
Phát biểu về sứ mệnh của Viện, PGS.TS. Trần Ngọc Linh, Viện trưởng nhấn mạnh: “Trong 5 năm qua, Viện đã khẳng định vai trò là một trung tâm nghiên cứu chuyên sâu, đồng thời là cầu nối quan trọng giữa khoa học và thực tiễn đời sống tôn giáo, tín ngưỡng. Chúng tôi đang triển khai các chiến lược phát triển lâu dài: từ nghiên cứu lý luận, tổ chức diễn đàn, hội thảo, phản biện chính sách đến tư vấn, hỗ trợ cộng đồng. Những kết quả này có được nhờ sự quan tâm, ủng hộ của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cùng các cơ quan chức năng. Trên nền tảng đó, Viện tiếp tục kiên định với định hướng “Kết nối tri thức – Hài hòa niềm tin”, phấn đấu trở thành địa chỉ khoa học tin cậy trong nghiên cứu, tư vấn và hoạch định chính sách tôn giáo – tín ngưỡng, góp phần xây dựng xã hội ổn định, phát triển bền vững”.
Những kết quả đáng chú ý sau 5 năm hoạt động
Mặc dù mới thành lập, Viện đã nhanh chóng khẳng định vị thế của mình trong hệ thống các tổ chức nghiên cứu khoa học – xã hội, thể hiện qua hàng loạt kết quả nổi bật:
Một là, nghiên cứu khoa học – gắn với thực tiễn, trong 5 năm qua, Viện triển khai nhiều đề tài trọng điểm, trong đó có hai nghiên cứu được dư luận và giới học thuật đặc biệt quan tâm: “Bản chất vật chất của các hiện tượng tâm linh trong đời sống hiện đại” – làm rõ cơ sở khoa học của các hiện tượng như lên đồng, gọi hồn, ngoại cảm, dự đoán tâm linh,… Đây là nỗ lực tiếp cận các hiện tượng vốn bị coi là “nhạy cảm” bằng góc nhìn khoa học, khách quan, tránh cả hai thái cực: bài bác hoặc thần thánh hóa; “Hiện tượng thờ phụng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các Anh hùng liệt sĩ” – tiếp nối thành công của hội thảo năm 2024, Viện tiếp tục có những đề tài nghiên cứu sâu hơn. Ngoài ra, Viện thường xuyên tổ chức tọa đàm khoa học, tham gia phản biện cho nhiều đề tài cấp bộ, ngành, khẳng định vai trò một địa chỉ uy tín về chuyên môn.
Hai là, hội thảo khoa học – diễn đàn kết nối, một trong những điểm nhấn lớn của Viện là các diễn đàn, hội thảo khoa học có sức lan tỏa xã hội. Ngày 8/12/2024, Viện tổ chức Hội thảo khoa học “Hiện tượng thờ cúng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các Anh hùng liệt sĩ ở Việt Nam hiện nay – Thực trạng và kiến nghị” tại Hà Nội. Hội thảo quy tụ hơn 20 tham luận từ các nhà khoa học, cán bộ nghiên cứu, tạo ra nhiều gợi mở trong việc quản lý “hiện tượng” mới mẻ này.
Tiếp nối hoạt động đó, tháng 6/2025 Viện tổ chức gặp mặt và ký biên bản cam kết hưởng ứng phong trào “Sống và làm việc theo gương Bác Hồ vĩ đại”. Sự kiện quy tụ hơn 300 đại biểu là người dân thực hành tôn giáo, tín ngưỡng từ nhiều tỉnh, thành trong cả nước. Đây không chỉ là hoạt động mang tính biểu tượng, khẳng định sự hòa quyện giữa giá trị tâm linh truyền thống và định hướng chính trị – xã hội, mà còn là minh chứng cho vai trò kết nối cộng đồng của Viện.
Tại buổi lễ, các đại biểu cùng ký cam kết, thể hiện tinh thần đoàn kết, niềm tin vào con đường xây dựng đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đúng pháp luật, gắn với đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Sự kiện đã tạo hiệu ứng tích cực trong xã hội, góp phần lan tỏa thông điệp về việc phát huy giá trị văn hóa – tâm linh để xây dựng một xã hội nhân văn, ổn định và phát triển.
Song song với các hoạt động hội thảo, Viện cũng chú trọng công tác truyền thông khoa học. Tháng 8/2025, Viện cho ra mắt số đầu tiên của Đặc san “Tôn giáo và Tín ngưỡng”, một ấn phẩm chuyên ngành được Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp phép hoạt động nhằm cung cấp luận cứ khoa học, chia sẻ kết quả nghiên cứu và lan tỏa những giá trị tích cực trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng tới cộng đồng. Đặc san nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và bạn đọc, khẳng định vai trò của Viện không chỉ trong nghiên cứu mà còn trong truyền thông học thuật.
Đặc biệt, ngày 12/9/2025, Viện tổ chức Diễn đàn thường niên về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt lần thứ Nhất, với chủ đề “Giá trị văn hóa và thách thức hiện đại”. Đây là diễn đàn khoa học chuyên sâu, quy tụ nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý và cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Sự kiện đã mở ra không gian trao đổi cởi mở, từ việc khẳng định giá trị di sản đã được UNESCO công nhận, đến bàn thảo về những thách thức trong quản lý, thực hành và bảo tồn trong bối cảnh hiện đại. Diễn đàn được kỳ vọng sẽ trở thành hoạt động thường niên, tạo dấu ấn học thuật và xã hội sâu rộng.
Ông Hà Huy Thắng, Phó Viện trưởng thường trực chia sẻ: “Thành công của Viện đến từ sự gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học, tư vấn chính sách và đồng hành cùng cộng đồng. Mặc dù còn nhiều khó khăn về nhân sự và nguồn lực, nhưng với sự quan tâm, hỗ trợ của Liên hiệp Hội cấp trên và các cơ quan chức năng, chúng tôi đã từng bước vượt qua thách thức, triển khai hiệu quả các đề tài nghiên cứu, tổ chức nhiều hội thảo, diễn đàn có giá trị, cũng như trực tiếp hỗ trợ người dân trong thực hành tín ngưỡng, tôn giáo đúng pháp luật. Đây chính là minh chứng rõ nét cho vai trò của Viện trong việc góp phần xây dựng đời sống văn hóa tinh thần lành mạnh, ổn định và nhân văn”.
Ngoài ra, Viện còn tư vấn, giúp bà con biết cách “tự vệ tôn giáo” nhận diện hoạt động truyền đạo trái phép, phổ biến kiến thức phòng chống mê tín dị đoan, góp phần quan trọng vào việc nâng cao ý thức cộng đồng.
TS. Phạm Văn Khiển, Phó Viện trưởng khẳng định: “Điều quan trọng nhất đối với chúng tôi là các công trình nghiên cứu không chỉ dừng lại trên lý thuyết, mà được chuyển hóa thành hành động cụ thể thông qua tư vấn chính sách, tổ chức hội thảo, tập huấn và đồng hành cùng cộng đồng. Viện luôn nỗ lực để mỗi kết quả nghiên cứu đều mang lại giá trị thực tiễn, giúp người dân hiểu đúng về tín ngưỡng, tôn giáo, từ đó thực hành đúng pháp luật, gìn giữ bản sắc văn hóa và góp phần xây dựng một xã hội văn minh, ổn định và nhân ái”.
Sau 5 năm, Viện đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, khẳng định vị thế là trung tâm nghiên cứu uy tín trong lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng. Từ việc triển khai thành công nhiều đề tài, hội thảo có giá trị học thuật và thực tiễn; Góp phần quan trọng trong công tác quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo; Trở thành địa chỉ tin cậy của cộng đồng trong tư vấn, hỗ trợ thực hành tín ngưỡng đúng pháp luật.
Tuy nhiên, Viện cũng thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế về nguồn lực tài chính, nhân sự nghiên cứu còn mỏng, tổ chức bộ máy cần kiện toàn hơn để triển khai các mô hình thực tiễn hiệu quả.
Do vậy, thời gian tới (giai đoạn 2025–2030), Viện đặt mục tiêu phát triển bền vững với những định hướng cụ thể: Hoàn thành các đề tài nghiên cứu trọng điểm, xuất bản các ấn phẩm khoa học và Đặc san Tôn giáo – Tín ngưỡng định kỳ; Ra mắt Trung tâm Truyền thông Tôn giáo – Tín ngưỡng, mở rộng các mô hình CLB sinh hoạt tín ngưỡng; Tăng cường hợp tác quốc tế và các tổ chức trong khu vực; Kiện toàn tổ chức, tiến tới thành lập Chi bộ Đảng của Viện, nhằm củng cố nền tảng chính trị và định hướng pháp lý.
Chỉ sau 5 năm, từ một tổ chức khoa học mới thành lập, Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng đã chứng minh được vai trò quan trọng trong nghiên cứu, tư vấn chính sách và đồng hành cùng cộng đồng. Với phương châm “Kết nối tri thức – Hài hòa niềm tin”, Viện đang ngày càng trở thành cầu nối giữa khoa học và đời sống tâm linh của nhân dân, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và xây dựng xã hội ổn định, nhân văn.
Trên hành trình phía trước, Viện không chỉ tiếp tục khẳng định vị thế trong nước, mà còn hướng tới mục tiêu trở thành một trung tâm nghiên cứu hàng đầu khu vực, đưa tri thức Việt Nam về tôn giáo, tín ngưỡng ra thế giới.
BBT
