Tết về trên đất Mường không chỉ là mùa sum họp, mà còn là mùa “gọi” ký ức nguồn cội trở lại trong từng nếp nhà, nén hương, lời chúc. Bà Bùi Thị Thao – người Mường ở Hòa Bình – lặng lẽ giữ gìn và lan tỏa những giá trị văn hóa tâm linh theo tinh thần hướng thiện, khiêm nhường, “uống nước nhớ nguồn”, để Tết thêm trọn vẹn nghĩa tình và đậm sâu bản sắc.
Ở tuổi ngoài bảy mươi, bà Bùi Thị Thao xuất hiện với dáng người gọn gàng, phong thái chậm rãi, toát lên sự điềm tĩnh của một người từng trải. Mái tóc bạc được vấn gọn, trang phục truyền thống giản dị nhưng trang nghiêm, bà đứng trong không gian văn hóa Mường với sự tự nhiên, không phô trương. Gương mặt hiền hậu, ánh mắt sáng và chắc, cho thấy sự minh mẫn của một người luôn giữ kỷ luật bản thân trong sinh hoạt và suy nghĩ. Khi trò chuyện, giọng bà ấm, vang, nhịp nói chậm rãi, rõ ràng; mỗi câu chữ đều mang theo sự từng trải và chừng mực. Chính giọng nói ấy, cùng phong thái ung dung, giúp bà truyền tải các giá trị đạo lý truyền thống một cách nhẹ nhàng, thuyết phục, đặc biệt trong những dịp sum họp gia đình, lễ Tết hay khi trao đổi về văn hóa Mường với cộng đồng.
Trong dòng chảy văn hóa tâm linh của các dân tộc Việt Nam, người Mường sở hữu một kho tàng tri thức dân gian phong phú, kết tinh trong phong tục, lễ nghi và đạo lý sống. Ở đó, tín ngưỡng không đứng ngoài đời sống, mà hòa vào nếp nhà, bữa cơm, ngày Tết, vào cách con người ứng xử với tổ tiên, cộng đồng và thiên nhiên. Bà Bùi Thị Thao – người dân tộc Mường, sinh sống tại thành phố Hòa Bình – là một gương mặt tiêu biểu cho nỗ lực gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa Mường trong bối cảnh hiện đại, bằng một cách thực hành chừng mực, nhấn mạnh đạo lý và trách nhiệm công dân.
Trưởng thành từ cái nôi văn hóa Mường: “Học đạo lý từ nếp nhà”
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống văn hóa Mường, bà Thao được nuôi dưỡng trong không gian mà những giá trị về nguồn cội, tổ tiên, tình nghĩa xóm làng được đặt ở trung tâm. Cha bà là thầy mo, người lưu giữ nhiều tri thức dân gian và phong tục cổ truyền. Bà từng chia sẻ rằng, điều quan trọng nhất bà học được không phải là những điều “huyền bí”, mà là cách làm người:
“Phải giữ gìn sức khỏe, phải rèn luyện bản thân. Có giỏi mấy cũng giấu trong lòng, không được nói ra ngoài… Sống tình nghĩa như nhau, ai cũng như ruột thịt, cùng một mẹ sinh ra”.
Lời tự sự ấy cho thấy một “mã đạo đức” rất đặc trưng trong các cộng đồng dân gian: đề cao khiêm nhường, kỷ luật, sống hòa hiếu; coi trọng gốc rễ “nghĩa – tình – nhân”.
Trong đời sống tín ngưỡng, bà Thao bày tỏ sự tôn kính với Phật, Mẫu Địa, tổ tiên Bách Việt, các bậc tiền nhân; đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa tinh thần khi thờ phụng Chủ tịch Hồ Chí Minh và những nhân vật lịch sử gắn với truyền thống yêu nước.
Ở bà Thao, việc thờ phụng không mang tinh thần cầu xin phô trương, mà được đặt trong định hướng tu dưỡng, sống có trách nhiệm, biết “đặt mình thấp xuống” để giữ sự bình an và tránh thị phi. Bà nói một cách thẳng thắn, giàu trải nghiệm đời sống:
“Khi một đám đông mà mình bị người ta nhìn là ‘giỏi hơn’, không cẩn thận lại thành chuyện. Tôi chọn cách hạ mình xuống… Người ta khen quá thì người này cảnh giác, người kia cũng cảnh giác… Rồi sinh ra ghen ghét, đố kỵ”.
Cách bà diễn đạt mộc mạc nhưng phản ánh rõ một triết lý ứng xử xã hội: khiêm tốn để giữ mình, lấy bình dị để tránh xung đột, và lấy tu dưỡng làm nền tảng.
Trong môi trường tín ngưỡng dân gian, sự tung hô, đồn thổi rất dễ dẫn tới lệch chuẩn. Vì thế, bà Thao luôn nhấn mạnh nguyên tắc thận trọng, chọn lọc trong chia sẻ và thực hành:
“Tùy người mà tâm sự… Tùy người mà tiết lộ bản thân… Có giỏi mấy cũng giấu trong lòng”.
Nguyên tắc ấy, nếu nhìn dưới góc độ văn hóa – xã hội, chính là một cơ chế “tự kiểm soát” để hạn chế cực đoan, tránh biến tín ngưỡng thành phô diễn.
Tết là “đạo lý sống”, không chỉ là lễ
Điểm nổi bật trong chân dung bà Thao là cách bà đặt trọng tâm vào Tết Nguyên đán như một không gian giáo dục văn hóa Mường. Theo bà, Tết trước hết là dịp quy tụ gia đình, nối kết tổ tiên – con cháu; là thời điểm “nhắc mình” về nguồn cội và nếp nhà. Bà nhiều lần nói về đạo lý “uống nước nhớ nguồn” như một trục chính để giữ gia phong và kỷ cương tinh thần.
Trong phong tục Tết của người Mường, việc dọn dẹp nhà sàn, sửa soạn bàn thờ tổ tiên, chuẩn bị mâm lễ đầu năm được coi là hành động thể hiện lòng biết ơn và sự kính cẩn với các thế hệ đi trước. Ngày Tết, con cháu quây quần bên bếp lửa, cùng nhau dùng bữa cơm đầu năm trong không khí ấm áp, tránh lời to tiếng lớn, tránh xích mích, coi đó là cách “giữ vía lành” cho cả năm.
Bên cạnh đó, người Mường coi trọng lời chúc đầu năm không phải ở hình thức, mà ở ý nghĩa: chúc sức khỏe, chúc làm ăn lương thiện, chúc gia đình yên ấm. Theo bà Thao, Tết vì thế là dịp để con người hòa giải những điều chưa vui, bỏ qua hiềm khích cũ, sống chan hòa hơn với xóm làng, đúng tinh thần cộng đồng vốn có của văn hóa Mường.
Trong truyền thống Mường, Tết không tách khỏi đời sống cộng đồng: thăm hỏi, chia sẻ, giữ lời ăn tiếng nói, dặn con cháu làm điều thiện, tránh phung phí, tránh tranh hơn thua. Chính ở đây, bà Thao thể hiện vai trò của một “người giữ nếp”: không phải bằng diễn thuyết, mà bằng lời răn mộc mạc và sự gương mẫu trong sinh hoạt.
Bà khuyên con cháu: “Không rong ruổi khắp nơi… không lễ lạt lang thang. Làm việc không cần dựa vào người khác… không tin ai bằng tin chính mình”.
Khi đặt vào không khí Tết, những lời ấy mang nghĩa rất rõ: Tết là dịp chỉnh lại đời sống, giữ sự tiết độ, giữ phẩm hạnh, không chạy theo hình thức.
Hỗ trợ tinh thần – hướng con người sống tích cực, đúng pháp luật
Từ trải nghiệm văn hóa và thực hành tín ngưỡng dân gian, bà Thao có nhiều chuyến đi qua các vùng miền. Tuy nhiên, thay vì kể theo hướng dễ gây hiểu lầm mê tín, bài viết đặt đúng bản chất xã hội của hiện tượng: bà tham gia những hoạt động hỗ trợ tinh thần, giúp người đang bất an an tâm hơn, sống điều độ hơn, tin vào điều thiện và kỷ luật bản thân.
Bà nhấn mạnh điều quan trọng nhất của “việc tâm linh” là hướng con người về đạo đức và trách nhiệm:
“Tu tâm thật, nghĩ thật, nói thật, hành thật”. Đó là cách diễn đạt giản dị nhưng rất gần với tinh thần giáo dục đạo đức trong văn hóa dân gian: muốn bền vững phải bắt đầu từ tự sửa mình.
Điều đáng quý ở bà Bùi Thị Thao là sự nhất quán: coi trọng văn hóa Mường như một giá trị sống, đặc biệt thể hiện rõ trong Tết Nguyên đán – nơi mọi chuẩn mực đạo lý truyền thống được “kích hoạt” mạnh nhất. Ở bà, tín ngưỡng được đặt trong khuôn khổ chừng mực, hướng thiện, tôn trọng cộng đồng và pháp luật; lấy khiêm nhường làm nguyên tắc, lấy “uống nước nhớ nguồn” làm trục giá trị.
Trong dòng chảy hiện đại, khi không ít thực hành bị thương mại hóa hoặc biến tướng, câu chuyện của bà Thao gợi ra một thông điệp quan trọng cho mùa Xuân: giữ văn hóa không phải bằng khẩu hiệu, mà bằng nếp sống; và Tết, suy cho cùng, chính là dịp để mỗi gia đình trở về với cội nguồn, với lòng biết ơn, với sự tử tế.
Nhất Nam
(Theo Đặc san Tôn giáo và Tín ngưỡng số 1/2026)
