Mỗi độ Tết đến, khi nhịp sống xã hội chậm lại, con người có xu hướng quay về với những giá trị bền sâu nhất của đời sống tinh thần: gia đình, cội nguồn, truyền thống và niềm tin. Trong dòng chảy ấy, tôn giáo và tín ngưỡng không đứng ngoài đời sống xã hội, mà hiện diện như một nền tảng tinh thần âm thầm nhưng bền bỉ, góp phần định hình nhân cách cá nhân, gắn kết cộng đồng và nuôi dưỡng sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử.
Đạo không tách rời đời
Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, “đạo” chưa bao giờ tồn tại như một thực thể biệt lập, đối lập hay đứng trên “đời”. Trái lại, đạo luôn đi vào đời, hòa trong đời và được đời sống hóa thông qua các thiết chế xã hội, phong tục, tập quán và sinh hoạt cộng đồng. Đặc điểm này hình thành từ rất sớm, gắn với cấu trúc làng xã truyền thống – nơi đời sống kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng đan xen chặt chẽ, khó có ranh giới tuyệt đối.
Phật giáo khi du nhập vào Việt Nam không phát triển theo mô hình tu viện khép kín, mà nhanh chóng hòa nhập với đời sống làng xã. Ngôi chùa Việt không chỉ là không gian tôn giáo, mà còn là trung tâm văn hóa cộng đồng, nơi diễn ra sinh hoạt lễ hội, giáo dục đạo đức và cố kết xã hội. Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, đặc biệt từ thời Lý – Trần, mang đậm tinh thần nhập thế, tiêu biểu là quan niệm “Cư trần lạc đạo” của Phật giáo Trúc Lâm, khẳng định việc tu hành không tách rời trách nhiệm với quốc gia, dân tộc và đời sống nhân sinh.
Nho giáo, khi được tiếp nhận vào Việt Nam, cũng không tồn tại thuần túy như một học thuyết chính trị – pháp quyền, mà được “Việt hóa” thành hệ giá trị đạo lý gia đình và xã hội. Các chuẩn mực như hiếu – nghĩa – lễ – tín được thực hành trước hết trong quan hệ huyết thống, làng xóm, dòng họ, rồi mới mở rộng ra phạm vi quốc gia. Gia phong, hương ước, gia lễ trở thành những hình thức cụ thể hóa đạo lý Nho giáo trong đời sống thường nhật, góp phần duy trì trật tự xã hội và ổn định cộng đồng làng xã.
Cùng với đó, hệ thống tín ngưỡng dân gian – từ thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng làng, thờ Mẫu, đến các nghi lễ nông nghiệp – phản ánh trực tiếp mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và chu kỳ sản xuất. Tín ngưỡng không tách rời lao động, mà song hành cùng mùa vụ, thời tiết và sinh kế. Nghi lễ cầu mưa, cầu mùa, tạ ơn thần linh sau vụ gặt không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là cơ chế tinh thần giúp cộng đồng giải tỏa lo âu, củng cố niềm tin và tăng cường sự gắn kết xã hội.
Nhìn từ góc độ nghiên cứu khoa học tôn giáo, PGS.TS. Trần Ngọc Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng, nhiều lần phân tích rằng đời sống tôn giáo – tín ngưỡng Việt Nam mang ba đặc trưng nổi bật: tính dung hợp, tính nhập thế và tính cộng đồng. Chính những đặc trưng này khiến niềm tin không bị đẩy lên đối lập với đời sống hiện thực, mà trở thành một bộ phận hữu cơ của văn hóa xã hội, góp phần điều tiết hành vi, củng cố đạo đức và duy trì sự ổn định xã hội.
Người Việt vì thế không tiếp nhận tôn giáo theo lối giáo điều hay cực đoan, mà bằng sự chọn lọc, dung hợp và Việt hóa linh hoạt. Một cá nhân có thể vừa thờ cúng tổ tiên, vừa đi chùa, vừa giữ những chuẩn mực đạo lý Nho giáo trong đời sống gia đình mà không cảm thấy mâu thuẫn. Sự dung hợp ấy tạo nên một đặc trưng quan trọng của đời sống tinh thần Việt Nam: niềm tin không đối nghịch với lý trí, đạo không xa rời đời, và tâm linh không phủ nhận hiện thực. Chính trong mối quan hệ gắn bó ấy, tôn giáo và tín ngưỡng không chỉ trả lời những câu hỏi siêu hình về sự sống – cái chết hay thế giới vô hình, mà còn đóng vai trò thiết thực trong việc định hướng hành vi xã hội, hình thành chuẩn mực đạo đức và nuôi dưỡng lối sống cộng đồng.
Trên nền tảng văn hóa – lịch sử ấy, thực tiễn quản lý tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay được xây dựng nhất quán theo tinh thần “đạo không tách rời đời”. Nhà nước coi tôn giáo, tín ngưỡng là một bộ phận của đời sống xã hội, cần được tôn trọng và bảo đảm quyền tự do thực hành niềm tin của nhân dân, đồng thời quản lý bằng pháp luật nhằm giữ gìn trật tự xã hội và lợi ích chung. Quan điểm này được khẳng định rõ trong Điều 24 Hiến pháp năm 2013, theo đó Nhà nước tôn trọng và bảo hộ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, đồng thời nghiêm cấm việc lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật. Trên cơ sở đó, Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2016 đã thể chế hóa đầy đủ quyền và trách nhiệm trong hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo; các nguyên tắc này tiếp tục được cụ thể hóa bằng hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành, tiêu biểu là Nghị định số 162/2017/NĐ-CP ngày 30/12/2017 của Chính phủ, tạo hành lang pháp lý đồng bộ để đời sống tôn giáo, tín ngưỡng vận hành ổn định, hài hòa với đời sống xã hội và pháp luật.
Trong thực tiễn, quản lý nhà nước không can thiệp vào giáo lý hay đời sống nội tâm của tín đồ, mà tập trung điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh từ hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng như cơ sở thờ tự, lễ hội, đất đai, hoạt động từ thiện – xã hội và sinh hoạt cộng đồng. Đây chính là sự tiếp nối logic của truyền thống nhập thế: để đạo vận hành trong đời sống xã hội một cách hài hòa, ổn định, phát huy được giá trị đạo đức, nhân văn, đồng thời hạn chế những biểu hiện lệch chuẩn, thương mại hóa hay lợi dụng tâm linh.
Như vậy, từ chiều sâu văn hóa lịch sử đến thực tiễn quản lý hiện nay, mối quan hệ giữa đạo và đời ở Việt Nam luôn được định hình theo hướng gắn bó, tương hỗ. Đạo không đứng ngoài đời sống dân tộc, mà âm thầm chảy trong đời sống ấy như một mạch nguồn tinh thần bền bỉ, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa, củng cố khối đại đoàn kết và nuôi dưỡng sức mạnh tinh thần của xã hội Việt Nam đương đại.
Đạo và đời trong bối cảnh hiện đại
Bước vào kỷ nguyên số và toàn cầu hóa, đời sống tôn giáo – tín ngưỡng ở Việt Nam đang vận động trong một không gian hoàn toàn mới, nơi ranh giới giữa không gian linh thiêng và đời sống thế tục ngày càng mở rộng, thậm chí bị xóa nhòa trong môi trường truyền thông đa nền tảng. Internet, mạng xã hội, nền tảng video trực tuyến đã đưa hoạt động tôn giáo – tín ngưỡng vượt ra khỏi khuôn viên cơ sở thờ tự, hiện diện thường xuyên trong đời sống thường nhật của công chúng, từ việc nghe giảng pháp, xem nghi lễ trực tuyến, đến chia sẻ trải nghiệm tâm linh cá nhân. Trong giai đoạn dịch COVID-19, nhiều cơ sở tôn giáo đã tổ chức lễ cầu nguyện, thuyết giảng và sinh hoạt tín ngưỡng trực tuyến, vừa đáp ứng nhu cầu tinh thần của tín đồ, vừa tuân thủ yêu cầu phòng, chống dịch, cho thấy khả năng thích ứng của đời sống niềm tin trong điều kiện xã hội đặc biệt.
Ở chiều tích cực, công nghệ số góp phần lan tỏa các giá trị đạo đức, nhân văn của tôn giáo, tín ngưỡng, tạo điều kiện để nhiều người – nhất là giới trẻ và người ở xa cơ sở thờ tự – tiếp cận đời sống niềm tin một cách linh hoạt. Hoạt động từ thiện – xã hội của các tổ chức tôn giáo được truyền thông rộng rãi hơn, từ cứu trợ thiên tai, hỗ trợ người nghèo, đến chăm lo y tế, giáo dục ở vùng khó khăn. Nhiều chương trình thiện nguyện của Phật giáo, Công giáo và các tôn giáo khác đã trở thành điểm tựa tinh thần và vật chất cho cộng đồng trong những thời điểm khó khăn. Bên cạnh đó, nhiều giá trị truyền thống được phục dựng và quảng bá thông qua báo chí, phim tài liệu, nền tảng số, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về di sản văn hóa và đời sống tín ngưỡng lành mạnh. Trong bối cảnh đó, đạo tiếp tục đi vào đời, thích ứng với đời sống hiện đại bằng những hình thức biểu đạt mới.
Tuy nhiên, mặt trái của quá trình này cũng bộc lộ ngày càng rõ. Không gian số làm gia tăng nguy cơ thương mại hóa tín ngưỡng, khi một số hoạt động tâm linh bị biến thành dịch vụ mua – bán niềm tin, được quảng bá bằng ngôn ngữ kích thích tâm lý, thậm chí gieo rắc nỗi sợ để trục lợi. Thực tế cho thấy, đã xuất hiện tình trạng quảng bá “dâng sao giải hạn”, “cúng online”, “xem căn số”, “giải nghiệp” với chi phí cao, gây bức xúc trong dư luận. Hiện tượng “thần thánh hóa cá nhân”, “tâm linh hóa mọi vấn đề”, hay lan truyền mê tín dị đoan dưới vỏ bọc văn hóa – tâm linh trên mạng xã hội không còn là cá biệt. Trong những trường hợp ấy, đạo bị kéo lệch khỏi đời sống văn hóa lành mạnh, gây nhiễu loạn giá trị và tác động tiêu cực đến nhận thức xã hội.
Chính thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải nhận thức lại một cách tỉnh táo và biện chứng mối quan hệ giữa đạo và đời trong xã hội hiện đại. Đạo không thể bị tách khỏi đời sống xã hội, cũng không thể đứng ngoài các vấn đề của cộng đồng; nhưng ngược lại, đời sống hiện đại – với nhịp sống nhanh, áp lực kinh
tế, khủng hoảng giá trị và những biến động tinh thần – càng cần đến nền tảng đạo đức, nhân văn mà tôn giáo, tín ngưỡng mang lại. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc phủ nhận hay thần thánh hóa tôn giáo, tín ngưỡng, mà ở cách thức quản lý, định hướng và phát huy giá trị tích cực của niềm tin, đồng thời kiên quyết ngăn chặn những biểu hiện lệch chuẩn, lợi dụng tâm linh vì mục đích cá nhân hay nhóm lợi ích.
Quan điểm này đã được thể hiện nhất quán trong hệ thống chính sách, pháp luật của Nhà nước. Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của công dân như một quyền con người cơ bản, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc mọi hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo phải tuân thủ pháp luật. Trên cơ sở đó, Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2016 cụ thể hóa cách tiếp cận quản lý theo hướng vừa bảo đảm quyền tự do niềm tin, vừa đặt ra giới hạn pháp lý rõ ràng đối với các hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để xâm hại lợi ích quốc gia, trật tự xã hội và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
Trong thực tiễn, quản lý tôn giáo – tín ngưỡng hiện nay không còn dừng lại ở việc “cho phép hay không cho phép”, mà chuyển dần sang phương thức kiến tạo – đồng hành – định hướng, gắn quản lý với truyền thông, giáo dục và nâng cao nhận thức xã hội. Việc chấn chỉnh hoạt động lễ hội tại một số di tích, cơ sở thờ tự có biểu hiện quá tải, thương mại hóa; tăng cường tuyên truyền chống mê tín dị đoan; đồng thời khuyến khích các hoạt động từ thiện, nhân đạo và đóng góp xã hội của các tổ chức tôn giáo là những ví dụ cụ thể cho nỗ lực cân bằng giữa đạo và đời trong bối cảnh mới.
Như vậy, trong xã hội hiện đại, mối quan hệ giữa đạo và đời không mất đi mà trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt, tỉnh táo và có chiều sâu văn hóa. Khi được đặt trong khuôn khổ pháp luật, được soi sáng bởi tri thức và được định hướng bởi các giá trị nhân văn, niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng không chỉ giúp con người tìm điểm tựa tinh thần, mà còn góp phần củng cố đạo đức xã hội, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và tạo nên sức bền tinh thần cho xã hội Việt Nam trong quá trình hội nhập và phát triển.
Niềm tin – nền tảng của sức mạnh tinh thần dân tộc
Trong những thời khắc lịch sử cam go nhất của dân tộc, khi đất nước phải đối diện với thiên tai khắc nghiệt, chiến tranh kéo dài hay những biến động xã hội sâu sắc, niềm tin luôn là điểm tựa tinh thần quan trọng, giúp cộng đồng đứng vững và vượt qua thử thách. Đó không chỉ là niềm tin tôn giáo theo nghĩa hẹp, mà là niềm tin vào lẽ phải, vào công lý, vào con người và vào tương lai của dân tộc. Chính niềm tin ấy đã nuôi dưỡng ý chí bền bỉ, hun đúc tinh thần đoàn kết và tạo nên sức mạnh nội sinh giúp dân tộc Việt Nam tồn tại, phát triển qua nhiều thế kỷ lịch sử đầy biến động.
Trong chiều sâu văn hóa, hệ thống tôn giáo và tín ngưỡng Việt Nam đã góp phần hình thành một nền tảng tinh thần đa tầng, trong đó mỗi hình thức niềm tin đều đảm nhiệm một chức năng xã hội nhất định. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên hun đúc ý thức “uống nước nhớ nguồn”, duy trì sợi dây liên kết giữa các thế hệ và củng cố đạo lý gia đình – dòng họ. Tín ngưỡng thờ Mẫu tôn vinh vai trò che chở, sinh thành và nuôi dưỡng, phản ánh khát vọng về sự bảo hộ, cân bằng và hài hòa trong đời sống con người. Phật giáo khơi mở tinh thần từ bi, trí tuệ và khoan dung, giúp con người hướng thiện, tự điều chỉnh hành vi và vượt qua khổ đau. Các tôn giáo khác, với những giá trị đạo đức và giáo huấn riêng, cùng góp phần xây dựng một hệ chuẩn mực đạo lý hướng con
người tới cái thiện, cái nhân văn và trách nhiệm xã hội.
Sự đồng tồn tại và dung hợp của các hệ niềm tin ấy đã tạo nên một hệ sinh thái tinh thần đa dạng nhưng thống nhất, trong đó niềm tin không bị phân mảnh hay đối lập, mà bổ trợ cho nhau, cùng hướng tới mục tiêu ổn định xã hội và phát triển con người. Trong hệ sinh thái đó, niềm tin trở thành động lực tinh thần giúp con người vượt qua nghịch cảnh, giữ vững bản lĩnh và không đánh mất chính mình trước những thử thách của đời sống.
Từ thực tiễn quản lý và nghiên cứu lâu năm, Đại tá Hà Huy Thắng, Phó Viện trưởng Thường trực Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng, cho rằng sức mạnh tinh thần dân tộc chỉ thực sự bền vững khi niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng được đặt trong khuôn khổ pháp luật, gắn với trách nhiệm công dân và lợi ích cộng đồng. Khi niềm tin được định hướng đúng, nó không chỉ nuôi dưỡng đời sống tinh thần cá nhân, mà còn góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo nên sự đồng thuận xã hội – yếu tố đặc biệt quan trọng trong những giai đoạn đất nước phải đối diện với thách thức lớn.
Chính từ nền tảng ấy, sức mạnh tinh thần dân tộc không chỉ bộc lộ trong những thời khắc lớn lao của lịch sử, mà còn hiện diện bền bỉ trong đời sống thường nhật. Đó là sự bền bỉ của người nông dân trước thiên tai, mất mùa; là lòng kiên nhẫn và ý chí vươn lên của người lao động trước khó khăn kinh tế; là tinh thần tương trợ, sẻ chia trong cộng đồng mỗi khi hoạn nạn. Những biểu hiện tưởng chừng bình dị ấy lại chính là minh chứng sinh động cho sức sống của niềm tin trong đời sống xã hội Việt Nam.
Niềm tin, nếu được đặt đúng chỗ và nuôi dưỡng đúng cách, không chỉ dừng lại ở vai trò chỗ dựa tinh thần, mà còn có thể trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững. Từ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, phát triển du lịch văn hóa tâm linh, đến giáo dục đạo đức, xây dựng lối sống nhân văn và tăng cường gắn kết cộng đồng, tôn giáo và tín ngưỡng đều có khả năng đóng góp tích cực cho sự phát triển của xã hội. Việc Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2016) là một minh chứng rõ nét cho khả năng kết nối giữa niềm tin truyền thống với phát triển văn hóa – xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Quan trọng hơn, trong giai đoạn đất nước đang đứng trước những yêu cầu phát triển mới, sức mạnh tinh thần dân tộc càng cần được củng cố một cách chủ động và có định hướng. Đó không phải là sức mạnh của niềm tin mù quáng hay cực đoan, mà là sức mạnh của niềm tin được soi sáng bởi tri thức, được dẫn dắt bởi đạo lý và được bảo đảm bằng pháp luật. Khi niềm tin gắn với trách nhiệm xã hội và lợi ích cộng đồng, nó trở thành nền tảng tinh thần lành mạnh, góp phần giữ vững ổn định xã hội và nuôi dưỡng khát vọng phát triển.
Trong chiều sâu văn hóa Việt Nam, đạo và đời chưa bao giờ là hai thế giới tách biệt. Khi đạo đi vào đời một cách tự nhiên, khi niềm tin gắn với trách nhiệm xã hội và các giá trị nhân văn, thì niềm tin ấy trở thành sức mạnh tinh thần của dân tộc. Đó là sức mạnh giúp dân tộc Việt Nam đứng vững trước biến động, giữ gìn bản sắc trong hội nhập và bền bỉ hướng tới tương lai.
Xuân mới, nhìn lại mối quan hệ giữa đạo và đời không chỉ để chiêm nghiệm, mà còn để nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ, bồi đắp và lan tỏa những giá trị tinh thần tốt đẹp – như một cách giữ cho mùa xuân của dân tộc luôn bền lâu trong lòng mỗi thế hệ.
Đại Thắng
(Theo Đặc san Tôn giáo và Tín ngưỡng số 1/2026)
