Giữa nhịp chuyển mình của đất trời mỗi độ Xuân sang, câu chuyện về những con người lặng lẽ phụng sự văn hóa dân tộc luôn gợi lên niềm trân trọng đặc biệt. Với Chu Bảo Quế, hành trình ấy được bồi đắp từ không gian văn hóa Kinh Bắc, từ nghệ thuật Quan họ, Chèo cổ đến nghiên cứu khoa học và thực hành văn hóa – tín ngưỡng trong đời sống cộng đồng. Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, chào mừng thành công Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Ban Biên tập Đặc san Tôn giáo và Tín ngưỡng trân trọng giới thiệu chân dung Giáo sư, Tiến sĩ Danh dự, Nghệ sĩ Chu Bảo Quế – một trí thức, nghệ sĩ tiêu biểu của thời kỳ đương đại.
Ở ngoài đời, Chu Bảo Quế gây ấn tượng bởi dáng người rắn rỏi, phong thái điềm đạm và ánh nhìn luôn toát lên sự trầm tĩnh của một người từng trải. Mái tóc đã điểm bạc theo năm tháng nghiên cứu và thực hành văn hóa, nhưng giọng nói của ông vẫn ấm áp, mạch lạc, giàu nhịp điệu như chính những làn điệu Quan họ, Chèo cổ mà ông gắn bó suốt đời. Trong cách trò chuyện, Chu Bảo Quế không khoa trương, không áp đặt, mà chậm rãi, thấu đáo, luôn bắt đầu từ những câu chuyện đời thường của làng quê, lễ hội, nghi lễ dân gian để dẫn dắt người nghe đi vào những vấn đề cốt lõi của văn hóa và tín ngưỡng. Ở ông, người ta dễ nhận ra sự kết hợp hài hòa giữa tư chất trí thức và tâm hồn nghệ sĩ: nghiêm cẩn trong nghiên cứu khoa học, nhưng giàu cảm xúc, nhân ái và gần gũi trong ứng xử với cộng đồng – những phẩm chất làm nên sức thuyết phục tự nhiên của một người “phụng sự văn hóa” bằng cả tri thức lẫn nhân cách.
Từ miền quê Kinh Bắc đến hành trình phụng sự văn hóa dân tộc
Sinh sống và hoạt động lâu năm tại phường Tự Lạn, tỉnh Bắc Ninh – vùng đất Kinh Bắc giàu trầm tích lịch sử và văn hóa dân gian – nghệ sĩ Chu Bảo Quế lớn lên trong không gian văn hóa làng xã Bắc Bộ, nơi mỗi câu Quan họ, mỗi làn điệu Chèo cổ, mỗi nghi lễ dân gian đều gắn với nhịp sống cộng đồng và chiều sâu tâm linh của người Việt. Với ông, Kinh Bắc không chỉ là quê hương địa lý, mà còn là “quê hương tinh thần” – nơi hình thành căn cốt văn hóa và định hình con đường sáng tạo nghệ thuật suốt cuộc đời.
Quan họ, Chèo cổ, nghi lễ làng, tín ngưỡng thờ Thành hoàng, thờ Mẫu… không đơn thuần là những hình thức sinh hoạt văn hóa quen thuộc, mà trở thành mạch nguồn tinh thần bền chặt, thấm sâu vào tư duy, cảm xúc và nhân sinh quan của ông. Nhớ lại những năm tháng tuổi thơ, nghệ sĩ Chu Bảo Quế từng chia sẻ: “Tôi lớn lên giữa tiếng trống hội, giữa lời ca Quan họ của các liền anh, liền chị, giữa những đêm chèo làng và những ngày lễ hội truyền thống. Khi ấy, tôi chưa ý thức hết giá trị của những điều mình được sống cùng, nhưng chính chúng đã nuôi dưỡng tâm hồn tôi, dẫn dắt tôi đến với con đường nghệ thuật và nghiên cứu văn hóa sau này”.
Chính từ môi trường văn hóa ấy, Chu Bảo Quế lựa chọn con đường gắn bó trọn đời với nghệ thuật truyền thống và nghiên cứu văn hóa dân gian – một lựa chọn không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự thôi thúc nội tâm và ý thức trách nhiệm đối với di sản văn hóa dân tộc. Đối với ông, văn hóa dân tộc không phải là “di sản tĩnh” để bảo tồn trong bảo tàng, mà là một chỉnh thể sống động, luôn vận động trong đời sống xã hội, gắn chặt với niềm tin, đạo lý và sinh hoạt tâm linh của cộng đồng.
Ông từng bộc bạch: “Nếu chỉ coi Quan họ hay Chèo cổ là những tiết mục biểu diễn trên sân khấu thì chúng ta đã vô tình tách chúng khỏi môi trường sống của chúng. Nghệ thuật dân gian chỉ thực sự có linh hồn khi nó còn gắn với làng quê, với lễ hội, với tín ngưỡng và với đời sống tinh thần của người dân”. Chính quan niệm ấy đã trở thành nền tảng tư tưởng xuyên suốt trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật và nghiên cứu khoa học của ông.
Trong hành trình phụng sự văn hóa dân tộc, Chu Bảo Quế không chỉ là người lưu giữ ký ức văn hóa, mà còn là người “đánh thức” những giá trị tiềm ẩn của di sản trong đời sống đương đại. Từ những sân đình làng quê Kinh Bắc đến các diễn đàn học thuật, từ không gian diễn xướng dân gian đến các chương trình đào tạo, hội thảo, tư vấn văn hóa, ông luôn kiên trì khẳng định rằng: văn hóa truyền thống chỉ thực sự có sức sống khi được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với cộng đồng và thời đại.
Ở chiều sâu hơn, con đường mà nghệ sĩ Chu Bảo Quế lựa chọn không chỉ là con đường nghệ thuật, mà là hành trình phụng sự văn hóa dân tộc bằng cả tri thức, cảm xúc và trách nhiệm xã hội. Từ miền quê Kinh Bắc, ông đã đi ra thế giới rộng lớn của học thuật và giao lưu văn hóa, nhưng chưa bao giờ rời xa cội nguồn văn hóa dân tộc – nơi ông luôn coi là điểm tựa tinh thần và nguồn cảm hứng sáng tạo bất tận.
Nghệ thuật truyền thống như một không gian văn hóa – tín ngưỡng sống
Một trong những đóng góp nổi bật và có chiều sâu tư tưởng của nghệ sĩ Chu Bảo Quế là cách tiếp cận nghệ thuật truyền thống từ góc nhìn văn hóa – tín ngưỡng. Trong nghiên cứu và thực hành của ông, Quan họ và Chèo cổ không đơn thuần là những loại hình biểu diễn mang tính thẩm mỹ, mà là không gian diễn xướng tổng hợp – nơi hội tụ và kết tinh âm nhạc, ngôn từ, nghi lễ, phong tục, chuẩn mực đạo đức và niềm tin tâm linh của cộng đồng người Việt qua nhiều thế hệ.
Theo Chu Bảo Quế, mỗi làn điệu Quan họ, mỗi tích trò Chèo cổ đều hàm chứa một “lớp văn hóa sâu”, phản ánh cách người Việt cảm nhận vũ trụ, con người và mối quan hệ giữa con người với thế giới siêu nhiên. Ông từng nhấn mạnh: “Nghệ thuật dân gian không sinh ra để đứng tách rời đời sống. Nó ra đời từ nghi lễ, từ tín ngưỡng, từ sinh hoạt cộng đồng, rồi quay trở lại nuôi dưỡng chính đời sống tinh thần ấy”. Chính vì vậy, trong quan niệm của ông, nghệ thuật truyền thống chỉ thực sự có linh hồn khi được đặt trong chỉnh thể văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng thực hành.
Thông qua việc phân tích hệ thống làn điệu, cấu trúc diễn xướng và bối cảnh thực hành, Chu Bảo Quế đã làm sáng tỏ mối quan hệ hữu cơ giữa nghệ thuật dân gian với tín ngưỡng dân gian; giữa sáng tạo nghệ thuật và đời sống tinh thần cộng đồng. Ở bình diện sâu hơn, ông chỉ ra rằng nghệ thuật truyền thống không chỉ phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan truyền thống của người Việt, mà còn giữ vai trò định hướng hành vi xã hội, giáo dục đạo lý, nuôi dưỡng lòng nhân ái, sự thủy chung, hiếu nghĩa cũng như tinh thần cố kết cộng đồng – những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc văn hóa dân tộc.
Trong nhiều trao đổi học thuật, nghệ sĩ Chu Bảo Quế thường cảnh báo nguy cơ tách nghệ thuật truyền thống khỏi môi trường văn hóa – tín ngưỡng vốn có của nó. Ông cho rằng, khi Quan họ hay Chèo cổ bị “đóng khung” trên sân khấu hiện đại, bị cắt rời khỏi không gian làng xã, lễ hội và nghi lễ tín ngưỡng, thì giá trị tinh thần và ý nghĩa nhân văn của chúng sẽ dần bị bào mòn. “Nếu chỉ giữ hình thức mà đánh mất bối cảnh văn hóa, thì di sản sẽ trở nên trống rỗng, chỉ còn vỏ ngoài để tiêu dùng”. Ông thẳng thắn nhận định.
Chính cách tiếp cận nhất quán ấy đã giúp nghệ thuật truyền thống, trong thực hành và nghiên cứu của Chu Bảo Quế, thoát khỏi nguy cơ bị “sân khấu hóa” hoặc “thương mại hóa” đơn thuần. Thay vào đó, ông kiên trì đưa Quan họ và Chèo cổ trở lại đúng vị trí vốn có: một trụ cột tinh thần của đời sống văn hóa – tín ngưỡng dân tộc, nơi con người tìm thấy sự cân bằng giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần, giữa hiện tại và truyền thống, giữa cá nhân và cộng đồng.
Ở tầm rộng hơn, những đóng góp của Chu Bảo Quế cho thấy một cách tiếp cận bền vững đối với bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể: không chỉ gìn giữ hình thức biểu đạt, mà quan trọng hơn là bảo vệ không gian văn hóa – tín ngưỡng sống của di sản. Đây cũng chính là cơ sở để nghệ thuật truyền thống tiếp tục đồng hành cùng xã hội đương đại, trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng trong việc xây dựng con người Việt Nam hiện đại mà vẫn thấm đẫm giá trị văn hóa dân tộc.
Trí thức – nghệ sĩ gắn với nghiên cứu khoa học và giáo dục cộng đồng
Không chỉ là một nghệ sĩ thực hành giàu trải nghiệm, Chu Bảo Quế còn là một nhà nghiên cứu và giáo dục văn hóa có nền tảng học thuật vững chắc, luôn nhất quán trong việc gắn kết tri thức khoa học với đời sống văn hóa – tín ngưỡng cộng đồng. Trong nhiều năm, ông đã tham gia giảng dạy, tư vấn, thuyết trình và bồi dưỡng kiến thức cho các địa phương, cơ sở văn hóa, đội ngũ nghệ nhân, người thực hành tín ngưỡng dân gian, cũng như cán bộ quản lý văn hóa ở cơ sở. Ở mỗi vai trò, ông đều đặt trọng tâm vào việc giúp người học và cộng đồng hiểu đúng bản chất văn hóa – tín ngưỡng của di sản, từ đó thực hành một cách có ý thức, chuẩn mực và bền vững.
Điểm nổi bật trong hoạt động nghiên cứu và giáo dục của Chu Bảo Quế là cách tiếp cận liên ngành, kết hợp chặt chẽ giữa văn hóa học, dân tộc học, tôn giáo học và nghệ thuật học. Ông không truyền đạt tri thức theo lối kinh nghiệm thuần túy, mà luôn đặt hiện tượng nghệ thuật và tín ngưỡng trong chỉnh thể đời sống xã hội, lịch sử và tâm linh của cộng đồng. Như ông từng chia sẻ: “Muốn giữ được di sản, trước hết phải hiểu đúng nó. Hiểu để trân trọng, để thực hành đúng, và để truyền lại cho thế hệ sau bằng tinh thần trách nhiệm”.
Một đóng góp có ý nghĩa đặc biệt của Chu Bảo Quế là việc nâng cao nhận thức khoa học về tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống xã hội, góp phần phân biệt rạch ròi giữa tín ngưỡng dân gian chân chính với các biểu hiện mê tín, lệch chuẩn. Trong các buổi giảng dạy và tư vấn, ông luôn nhấn mạnh rằng tín ngưỡng dân gian là một hình thức sinh hoạt văn hóa – tâm linh mang giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh khát vọng hướng thiện, hướng về cội nguồn và sự hài hòa giữa con người với tự nhiên, xã hội. Tuy nhiên, nếu thiếu tri thức khoa học và sự định hướng đúng đắn, tín ngưỡng rất dễ bị biến dạng, bị lợi dụng hoặc bị đẩy sang những biểu hiện cực đoan, phản văn hóa.
Trong bối cảnh đời sống tâm linh đương đại chịu nhiều tác động của kinh tế thị trường và truyền thông số, những cảnh báo và định hướng của Chu Bảo Quế càng trở nên có ý nghĩa. Ông cho rằng sự lan truyền nhanh chóng của thông tin trên không gian mạng, cùng với nhu cầu tâm linh ngày càng đa dạng của xã hội hiện đại, đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về vai trò của giới trí thức và nghệ sĩ trong việc dẫn dắt nhận thức cộng đồng. “Không thể cấm đoán đời sống tâm linh, nhưng càng không thể buông lỏng. Điều quan trọng là phải soi sáng nó bằng tri thức, bằng văn hóa và bằng tinh thần nhân văn”. Ông từng nhấn mạnh.
Chính cách tiếp cận khoa học, tỉnh táo nhưng giàu tính nhân văn ấy đã giúp Chu Bảo Quế trở thành một điểm tựa tri thức đáng tin cậy đối với nhiều cộng đồng và địa phương. Thông qua nghiên cứu, giảng dạy và tư vấn, ông góp phần quan trọng vào việc định hướng thực hành tín ngưỡng lành mạnh, phù hợp với thuần phong mỹ tục, đồng thời đáp ứng yêu cầu quản lý văn hóa trong bối cảnh phát triển và hội nhập hiện nay.
Ở chiều sâu hơn, hình ảnh Chu Bảo Quế trong vai trò nhà nghiên cứu và giáo dục cộng đồng cho thấy một mẫu hình trí thức – nghệ sĩ đặc trưng của thời kỳ mới: không đứng ngoài đời sống xã hội, không chỉ sáng tạo nghệ thuật cho riêng mình, mà chủ động tham gia kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh, nâng cao dân trí văn hóa và góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần của xã hội. Đây cũng chính là giá trị bền vững nhất trong hành trình cống hiến của ông cho văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng dân tộc Việt Nam.
Cầu nối giữa nghiên cứu – quản lý – cộng đồng – quốc tế
Trong hành trình bền bỉ gắn bó với văn hóa dân tộc, một dấu ấn quan trọng của Chu Bảo Quế là vai trò cầu nối giữa giới nghiên cứu, cơ quan quản lý văn hóa, cộng đồng thực hành di sản và các tổ chức quốc tế; đặc biệt thông qua các hoạt động liên quan đến UNESCO tại Việt Nam. Ở vị trí này, ông không chỉ tham gia với tư cách chuyên gia, mà còn mang theo trách nhiệm của một trí thức – nghệ sĩ thấu hiểu sâu sắc đời sống văn hóa – tín ngưỡng từ cơ sở.
Với Chu Bảo Quế, việc quảng bá Quan họ, Chèo cổ và các hình thức tín ngưỡng dân gian Việt Nam ra thế giới không dừng ở giới thiệu hình thức biểu đạt, mà quan trọng hơn là truyền tải bối cảnh văn hóa – tâm linh đã sản sinh và nuôi dưỡng các di sản ấy.
Ông từng chia sẻ: “Di sản không thể tách rời cộng đồng. Nếu chỉ mang đi biểu diễn mà không nói rõ nó sinh ra từ đâu, gắn với đời sống và niềm tin nào của người dân, thì thế giới sẽ chỉ thấy cái đẹp bên ngoài mà không hiểu được linh hồn của văn hóa Việt để gìn giữ và bảo tồn”.
Chính cách tiếp cận chuẩn mực, khoa học và có trách nhiệm ấy đã giúp các giá trị văn hóa – tín ngưỡng Việt Nam được tiếp nhận trong không gian quốc tế một cách đúng bản chất, tránh rơi vào sự giản lược hay trình diễn hóa thuần túy. Thông qua các diễn đàn, hội thảo và chương trình hợp tác, Chu Bảo Quế góp phần làm rõ rằng Quan họ hay Chèo cổ không chỉ là nghệ thuật biểu diễn, mà là thực hành văn hóa – tín ngưỡng sống, gắn với cấu trúc xã hội, đạo lý và thế giới quan của người V iệt.
Ở chiều ngược lại, thông qua hợp tác quốc tế, ông cũng tiếp thu và truyền tải về trong nước những quan điểm tiến bộ của UNESCO và cộng đồng học thuật quốc tế về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Đó là sự nhấn mạnh vai trò chủ thể của cộng đồng, sự tôn trọng đa dạng văn hóa và tính bền vững của di sản trong phát triển xã hội. Như ông từng nhấn mạnh trong một cuộc trao đổi chuyên môn: “Bảo tồn không phải là đóng băng di sản, mà là tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục sống cùng di sản của mình một cách tự nhiên, có ý thức và phù hợp với thời đại”.
Cách làm ấy giúp các giá trị văn hóa – tín ngưỡng Việt Nam hội nhập quốc tế mà không hòa tan, vừa tiếp thu tinh hoa nhân loại, vừa giữ vững bản sắc riêng trong dòng chảy văn hóa toàn cầu. Đồng thời, nó cũng góp phần hỗ trợ công tác quản lý văn hóa trong nước theo hướng khoa học, nhân văn và lấy cộng đồng làm trung tâm.
Nhìn lại toàn bộ hành trình sáng tạo, nghiên cứu và cống hiến, nghệ sĩ Chu Bảo Quế là minh chứng sinh động cho quan điểm coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước. Từ những không gian làng quê Kinh Bắc giàu trầm tích văn hóa đến các diễn đàn học thuật và hoạt động hợp tác quốc tế, ông luôn kiên trì khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng trong việc củng cố bản sắc dân tộc, tăng cường sức mạnh tinh thần và sự đồng thuận xã hội.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, những đóng góp của Chu Bảo Quế cho thấy khi nghệ thuật truyền thống được đặt đúng vị trí, gắn với tri thức khoa học và trách nhiệm xã hội, nó sẽ trở thành nguồn lực tinh thần to lớn, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, nhân văn và bền vững.
Hình ảnh Giáo sư, Tiến sĩ Danh dự, Nghệ sĩ Chu Bảo Quế – người bền bỉ đi từ làng quê Kinh Bắc ra thế giới, rồi lại trở về với cộng đồng – không chỉ là chân dung của một cá nhân tiêu biểu, mà còn là gợi mở về con đường phát huy giá trị văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng dân tộc trong thời đại mới: lấy con người làm trung tâm, lấy cộng đồng làm nền tảng và lấy văn hóa làm sức mạnh nội sinh cho sự phát triển lâu dài của đất nước.
Đại tá Hà Huy Thắng, Bí thư Chi bộ, Phó Viện trưởng Thường trực Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng.
(Theo Đặc san Tôn giáo và Tín ngưỡng số 1/2026)
