NNC. Hà Huy Thắng.
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam – Tứ phủ là một trong những di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của Việt Nam, được UNESCO ghi danh sau một thời gian dài chìm nổi trong đời sống tâm linh, tôn giáo tín ngưỡng ở nước ta. Sau khi được “ghi danh”, một luồng sinh khí mới, tích cực thổi vào đời sống tinh thần của cộng đồng Đạo Mẫu, nhưng cũng xuất hiện những lệch chuẩn cần phải chỉnh sửa. Điều này chứng tỏ việc bảo tồn những giá trị chân chính và đấu tranh loại bỏ những lệch lạc tiêu cực để được công nhận là một quá trình lâu dài và phức tạp diễn ra không ngừng nghỉ. Nhiều nghiên cứu đã đề cập đến các hiện tượng đó. Bài viết này tập trung vào vấn đề “lộc Thánh”, được xem xét trên một số phương diện khác nhau.
Hiểu rõ hơn về uy tín và trách nhiệm khi được UNESCO “ghi danh”
Có một số tiêu chuẩn để UNESCO “ghi danh”, ví dụ như: Có giá trị văn hóa- lịch sử- nghệ thuật, bản sắc dân tộc, cộng đồng cam kết bảo vệ và khả năng lan tỏa, đối thoại liên văn hóa, đoàn kết cộng đồng và không xung đột với các tôn giáo tín ngưỡng khác… Như vậy, việc được “ghi danh” này là niềm tự hào dân tộc trên lĩnh vực văn hoá, tín ngưỡng chân chính, tham dự vào đời sống quốc tế. Vinh dự này, muốn giữ được lâu dài, chúng ta phải điều chỉnh các lệch lạc để bảo vệ và giữ gìn di sản lành mạnh. Nếu ta không giữ được chuẩn mực, để tiêu cực kéo dài, cộng đồng quốc tế và trong nước phản đối, thì liệu có bị “loại ra khỏi danh sách là văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại” không? Đây là “nguy cơ” ta đang phải đối mặt. Hiểu rõ vinh dự và trách nhiệm, cộng đồng tín ngưỡng thờ Mẫu nên chung tay đoàn kết để cùng bảo tồn và phát huy giá trị chân chính của Đạo Mẫu.
Phân biệt rõ giữa chính tín và mê tín
Trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam – Tứ phủ, đòi hỏi cộng đồng tín ngưỡng phải phân biệt được đâu là chính tín, đâu là mê tín dù việc này là rất khó khăn. Khó khăn vì ranh giới giữa chính tín và mê tín vô cùng mỏng manh, thậm chí có lúc trộn lẫn với nhau giữa cái “Tôi” và “Chúng ta”, giữa “cá nhân” và “tập thể”. Khi đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích dân tộc và núp dưới “bóng Thánh” để cầu lợi, thì dẫn đến lệch chuẩn rồi mê tín. Lộc Thánh khi đó sẽ “có gai”. Đây là lời cảnh báo nghiêm khắc, nhắc nhở về những hệ quả tiêu cực không mong muốn trong thực hành tín ngưỡng. Tiêu chí chính để phân biệt mê tín là cái “tôi” quá lớn và có yếu tố trục lợi – hậu quả là sẽ bị dị đoan, tai hại hơn nữa là làm mất đoàn kết tôn giáo tín ngưỡng, không có đoàn kết dân tộc. Kẻ xấu sẽ lợi dụng vào đó để xuyên tạc đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về tôn giáo tín ngưỡng.
Ý nghĩa, giá trị chính đáng của “lộc Thánh”
Lộc Thánh là tín vật thiêng, ân truyền từ các vị Thánh, Mẫu, Tổ… được ban cho những người tỉnh tín có lòng thành kính, chân tâm, tượng trưng cho lời chúc may mắn, bình an, tài lộc,sức khỏe và động viên người ta sống thiện lành theo lời Thánh, Mẫu dạy. Lộc Thánh là phúc, là phương tiện, không phải cứu cánh; giá trị Lộc thánh nằm ở sự chuyển hóa tâm thức. Ý nghĩa gốc của Lộc Thánh là ban phát niềm vui, gắn kết cộng đồng, tạo cảm giác được Thánh che chở. Do vậy, Lộc Thánh hóa hiện ở việc gìn nghi lễ, cốt cách văn hóa, sự thanh tịnh, tính thiêng của Đạo Mẫu… Lộc Thánh không nằm ở giá trị vật chất, mà ở tâm của người ban và người nhận.
Hoạt động trao lộc là sợi dây kết nối giữa thần linh – thanh đồng – con nhang đệ tử – khách thập phương, nhấn mạnh giá trị tâm linh và tính cộng đồng. Trong hoàn cảnh du lịch tâm linh đang phát triển, dưới con mắt của người Việt Nam cũng như khách quốc tế, việc “trao – nhận Lộc Thánh” có ý nghĩa giáo dục tốt, mang bản sắc văn hóa đặc thù của Việt Nam hay không sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới việc nâng cao uy tín dân tộc và ngược lại. Đây là điều mà những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam – Tứ phủ cần biết đến và có trách nhiệm ứng xử tích cực.
Những năm gần đây, nhiều biến tướng, dẫn tới thương mại hóa nghi lễ. “Lộc Thánh” trong một số trường hợp đã chuyển thành hàng hóa đổi chác. Những lệch lạc này xuất phát từ việc hiểu sai bản chất tín ngưỡng, biến lễ nghi thành dịch vụ, thiếu quản lý, biến tướng nghi lễ, trục lợi và có thể bị kẻ xấu lợi dụng để phá hoại an ninh – chính trị- tôn giáo. Cần xác định rõ những nguyên nhân chính của sự biến tướng này.
Nguyên nhân biến tướng
- Một số thanh đồng khai thác yếu tố “lộc” để thu hút khách công đức.
- Thiếu quy chuẩn trong phát lộc tại các cơ sở thờ tự, ai cũng chỉ làm theo ý mình.
- Có tâm lý khoe khoang: “lộc nhiều là sang”.
- Đưa lên mạng xã hội lan truyền hình ảnh “tung lộc” hơn là giá trị tâm linh.
Cần phân biệt đúng – sai trong một số phương diện cụ thể liên quan đến “Lộc Thánh”
Ta thử xem xét so sánh từ góc độ thực hành tín ngưỡng, trong đó có các thanh đồng và người dân đến dự, từ nhận thức đến hành động, để phân biệt cụ thể:
Về nhận thức
Đúng: Ban lộc mang ý nghĩa tượng trưng cho sự may mắn, ân huệ từ Thánh là hành vi tâm linh mang tính biểu trưng, truyền thống và giáo dục trách nhiệm thực hành tín ngưỡng.
Sai: Ban lộc trở thành công cụ để buôn thần bán thánh, mua – bán lộc, vàng mã quá mức, ép buộc con nhang đóng tiền để được lộc lớn…
Về mặt lịch sử
Tích cực: “Ban lộc” vốn xuất phát từ tư tưởng thưởng công, khuyến thiện trong dân gian; các vị Thánh được dân kính thờ thường gắn với công trạng hộ quốc – an dân.
Tiêu cực: Theo thời gian, do ảnh hưởng của kinh tế thị trường, tâm lý cầu tài, tâm lý “có thờ có thiêng”, nên ban lộc bị gắn liền với tài chính, vật chất.
Về mặt tâm linh
Ý nghĩa tích cực: “Ban lộc Thánh” là biểu hiện giao cảm giữa người trần với thế giới thần linh, cho rằng nhờ công đức, thành tâm mà được “ơn trên” ban tài, ban phúc. Đây là một hình thức tương tác tâm linh, giúp con người có niềm tin để sống tốt hơn.
Tiêu cực: Người dự lễ hiểu sai rằng nhận được bao nhiêu lộc sẽ quyết định số mệnh, tài vận…từ đó có thể đánh mất ý chí, lệ thuộc vào thần quyền, mất khả năng tự nỗ lực và dễ bị dụ dỗ lợi dụng.
Về mặt văn hóa
Tích cực: “Ban lộc” là một phần lễ thức văn hóa lâu đời, góp phần tạo nên không khí linh thiêng, gắn kết cộng đồng tín ngưỡng. Đây cũng là dịp để thể hiện tinh thần “có lòng thành thì được lộc”, mang màu sắc văn hóa đặc trưng của người Việt.
Lệch lạc: Một số nơi thi nhau phát lộc nhiều, tạo nên sự cạnh tranh khoe mẽ, biến nghi lễ thành sân khấu, phản văn hóa.
Về mặt tôn giáo – tín ngưỡng
Tích cực: Các tôn giáo tín ngưỡng lành mạnh luôn khuyên người tin theo mình tu nhân tích đức, tránh tham sân si.
Tiêu cực: Việc đánh đồng tín ngưỡng với sự ban phát vật chất đi ngược lại với giá trị gốc của tôn giáo và tín ngưỡng – vốn đề cao sự giác ngộ, tiết chế, nhân đạo và cộng đồng.
Về mặt thương mại – kinh tế
Tích cực (nếu kiểm soát tốt): Tạo sinh kế cho nghệ nhân, cung văn, thợ thủ công, du lịch văn hóa… nhưng cần có giới hạn rõ ràng và quy định minh bạch.
Tiêu cực: Nhiều nơi lợi dụng “ban lộc” để trục lợi kinh tế, như bán lễ cúng đắt đỏ, tổ chức lễ đồng theo kiểu dịch vụ, thuê thầy, thuê cung văn, giá cúng quá đắt đỏ. Xuất hiện tình trạng “mua lộc theo giá”, “đặt giá ban lộc”, làm biến tướng tín ngưỡng thành thương mại.
Về mặt an ninh – xã hội
Tích cực: Nếu cơ quan quản lý nhà nước làm chặt chẽ, các cơ sở Đạo mẫu hoạt động chuẩn mực, cảnh giác với các thế lực chống đối, thì góp phần giữ gìn an ninh trật tự tốt.
Tiêu cực: Nếu lợi dụng “ban lộc” để tập hợp đông người trái phép, xuyên tạc chính sách nhà nước, truyền bá mê tín cực đoan, lôi kéo tín đồ, thậm chí gây mất an ninh trật tự nơi công cộng. Việc tranh giành lộc nếu xảy ra sẽ gây nguy hiểm đến tâm lý, sức khỏe, tính mạng con người.
Trước thực trạng trên, cần có những giải pháp, đòi hỏi sự phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý nhà nước, giới nghiên cứu khoa học và cộng đồng tín ngưỡng để có sức mạnh tổng hợp, cái nhìn đa chiều, từ đó đề ra giải pháp và định hướng chuẩn mực cho toàn xã hội.
Giải pháp quản lý và định hướng thực hành chuẩn
| Mục tiêu | Giải pháp |
| Giữ sự tôn nghiêm | Nên quy định lộc tượng trưng (hoa, bánh, đồng xu, lá bồ đề…) thay vì tiền mệnh giá lớn; giải thích rõ ý nghĩa của lộc trước khi phát lộc.
|
| Giáo dục cộng đồng | Tổ chức Diễn đàn, Tọa đàm…, làm tờ rơi, video về ý nghĩa lộc Thánh; lồng ghép vào hoạt động văn hóa – tín ngưỡng địa phương.
|
| Quản lý lễ hội | Nên có Ban điều hành nghi lễ; phân luồng; biển báo vid dụ: “nhận lộc trật tự”.
|
| Bảo tồn nghệ thuật | Phát lộc tiết chế, hài hòa với chầu văn – múa; ghi hình nghi lễ mẫu mực làm tư liệu. |
| Ngăn thương mại hóa | Cấm rao bán “lộc Thánh”; xử lý nghiêm hành vi lợi dụng để thu lợi. |
Kết luận
“Lộc Thánh” là phúc lành tinh thần chứ không phải hàng hóa. Chúng ta – những người đang giữ, thực hành và lan tỏa tín ngưỡng thờ Mẫu – có trách nhiệm bảo vệ nguyên gốc của nghi lễ là bảo vệ cả danh dự văn hóa dân tộc và uy tín quốc tế của di sản. Cộng đồng Đạo Mẫu cần đồng lòng cùng cơ quan quản lý nhà nước để giữ nghi lễ – giữ văn hóa – giữ sự thanh tịnh của Đạo Mẫu. Hãy để mỗi lần phát lộc là một lần trao niềm tin, hy vọng và gắn kết cộng đồng, chứ không phải trao đổi vật chất
