Trước thềm Đại hội Đảng, những ngày cận kề Tết, lòng mọi người như đều xốn xang, chờ đợi. Nhưng, có lẽ, ít ai hiểu được sự vất vả, gian truân của đội ngũ cán bộ phường xã, khi chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp, lại phải sắp xếp, tinh gọn bộ máy.
Trong cái bộn bề trăm công, nghìn việc ấy, Đảng uỷ Khối Doanh nghiệp của Đảng bộ Phường Ngọc Hà, thành phồ Hà Nội dành cho chúng tôi một niềm vui mới: Tổ chức Lễ công bố Quyết định thành lập tổ chức Chi bộ Đảng ở Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng. Đồng chí Vũ Hồng Thanh, Bí thư, các đồng chí trong Ban Chấp hành Đảng bộ khối Doanh nghiệp đều đến dự. Thế, cũng đã là long trọng lắm rồi. Điều tôi ngạc nhiên hơn, là sự có mặt của đồng chí Đỗ Thị Duy Nhiên, Phó Bí thư thường trực; đồng chí Lương Tuấn Dũng, Uỷ viên Thường vụ, Trưởng Ban xây dựng Đảng của Đảng uỷ Phường Ngọc Hà. Vì sao có sự quan tâm này?
Phải nói thẳng, Viện nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng ra đời trong một hoàn cảnh khá đặc biệt, một tổ chức nghiên cứu khoa học sinh sau đẻ muộn. Trên thế giớí và ngay trong nước ta đã có biết bao công trình nghiên cứu, có các tổ chức, cơ quan chuyên môn nghiên cứu tôn giáo, tín ngưỡng.
Trong đường lối, chủ trương của Đảng, trong Hiến pháp, pháp luật, chính sách của Nhà nước ta đều có nội dung về về tôn giáo, tín ngưỡng, “tôn trọng tự do tín ngưỡng”, và người dân đã được thụ hưởng. Rất nhiều thành quả nghiên cứu lý luận đã được khẳng định, rất nhiều chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đã được thực hiện, đi vào cuộc sống.
Ở đây, tôi muốn nói đến vì sao Viện nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng ra đời muộn, chỉ mới mấy năm gần đây, vẫn được sự quan tâm của các cơ quan Đảng, chính quyền và bà con tín ngưỡng lòng thành.
Ai cũng biết, tôn giáo và tín ngưỡng nảy sinh rất sớm, từ mấy nghìn năm trước, trong xã hội nguyên thuỷ, phản ánh sự bất lực của con người nguyên thuỷ trước các hiện tượng tự nhiên, dẫn họ tìm đến sự cứu vớt sức mạnh bề trên, thánh thần.
Việt Nam là đất nước được tiếp nhận, giao thoa của các tôn giáo, tín ngưỡng. Nhưng dân tộc Việt Nam từ thuở xa xưa, sinh cơ, lập nghiệp, luôn phải chống chọi với thiên tai khắc nghiệt và phải luôn đương đầu với các thế lực xâm lược, đồng hoá của nước ngoài. Sự cố kết, “chung lưng đấu cật” vì đại nghĩa, đã làm nên lòng yêu nước và ý thức cộng đồng.
Đó là bản sắc riêng biệt và cũng là bản lĩnh dân tộc, biết dung hoà, tuyển chọn các khác biệt để làm nên sức mạnh cộng đồng. Sự phát triển không ngừng của khoa học, kỹ thuật, mở đầu cho những bước tiến hoá của xã hội văn minh. Việt Nam tiếp nhận. Nhưng, bằng thực chứng gần một trăm năm, cả dân tộc đi dưới ngọn cờ của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại và Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh, người Việt Nam có những nhận thức mới, tư duy biện chứng hơn, thực tế hơn về tôn giáo, tín ngưỡng, như Bác Hồ nói, “Dân An Nam,…. không có tôn giáo theo cách nghĩ của châu Âu”.
Trên thực tế, ở Việt Nam, tôn giáo gắn bó, đồng hành với dân tộc. Tôn giáo, tín ngưỡng được Hồ Chí Minh xem xét dưới góc độ văn hoá, triết học và đạo đức. Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ giải phóng dân tộc khỏi xiềng xích lầm than, giành độc lập, tự do cho dân tộc mà từng bước đem lại cơm no, áo ấm cho mọi người.
Mặc dù đất nước trải qua thời gian dài của những cuộc chiến tranh tàn phá, trong hoàn cảnh đi lên từ muôn vàn khó khăn, Đảng và Nhà nước luôn đặt lên hàng đầu nhiệm vụ chăm lo đời sống vật chất và tinh thần, nâng cao dân trí cho nhân dân. Thực tế đó, không một ai có thể phủ nhận. Vì vậy, “tự do tín ngưỡng”, “lương- giáo một nhà” không còn là khẩu hiệu giải toả tinh thần mà thật sự trở thành một trong những mục tiêu đại đoàn kết toàn dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng là một nội dung của nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Từ năm 1943, ngay sau “Nhật ký trong tù”, Bác Hồ đã viết: “Vì lẽ sinh tồn, cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hoá”.
Bác Hồ là người đề cao tín ngưỡng truyền thống của dân tộc. Người cho rằng, “việc cúng bái tổ tiên hoàn toàn là một hiện tượng xã hội” và nhấn mạnh đó là “văn hoá phương Đông”. Cũng từ xa xưa, bằng trải nghiệm và thực chứng, trong tục ngữ của người Việt Nam đã có câu “Có thờ, có thiêng. Có kiêng, có lành”. Quy luật nhân- quả đó thấm đậm trong đời sống dân tộc Việt Nam, thể hiện đạo lý “Uống nước, nhớ nguồn”, “Ăn quả, nhớ người trồng cây”. Thờ cúng tổ tiên, ông bà, nhớ ơn các đấng sinh thành là khởi đầu của giáo dục, dạy giỗ thành người của mỗi gia đình.
Từ gia đình mở ra dòng họ, làng xóm, quê hương, đất nước, những người có công, anh hùng hào kiệt đều được ghi nhận, tôn vinh. Đó là nhân cách, bản sắc riêng biệt của người Việt Nam. Lịch sử của dân tộc Việt Nam dựng nước đi liền với giữ nước. Tôn vinh người có công dựng nước đi liền với tôn vinh anh hùng giải phóng dân tộc, chống giặc ngoại xâm.
Như vậy, vấn đề tôn giáo và tín ngưỡng, đặc biệt tín ngưỡng truyền thống dân tộc, thờ cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ, thờ cúng những người có công, anh hùng, liệt sĩ đã được khẳng định. Vấn đề còn lại về tôn giáo và tín ngưỡng ở đây là gì mà các cấp lãnh đạo quan tâm? Tôi còn nhớ, cách đây hơn mười năm, nhóm nghiên cứu do GS.VS. TSKH Đào Vọng Đức, nguyên Viện trưởng Viện Vật lý, Viện Hàn lâm KH-CN Việt Nam, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người; PGS. TS Trần Ngọc Linh, nguyên Viện trưởng Viện Kinh điển Mác- Lênin, Học viện Chính tri Quốc gia Hồ Chí Minh; TS. Phạm Văn Khiển, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Dược học, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu các hiện tượng và khả năng đặc biệt (UNESCO VN) cùng nhiều nhà khoa học đã dày công nghiên cứu, xây dựng công trình “Khoa học tâm linh và khả năng nghiên cứu, giải quyết các vấn đề tâm linh cấp bách ở nước ta hiện nay”.
Công trình nghiên cứu trình bày thực trạng tín ngưỡng cần có giải pháp cấp bách. “Trong vài chục năm gần đây, xuất hiện ngày càng nhiều các hiện tượng tâm linh kỳ bí như chữa bệnh bằng năng lượng, giáng bút, giáng lời thơ, nhập hồn, áp vong, các trung tâm tìm hài cốt liệt sĩ,.. Tác động của các hiện tượng tâm linh, nhất là các cơ sở đạo tâm linh ngày càng sâu rộng trong đời sống xã hội, không chỉ với đời sống tín ngưỡng, mà tới cả an ninh, trật tự xã hội.” Phải chăng, đây thật sự là lĩnh vực mở, lĩnh vực mới, cần mở rộng nghiên cứu, cần sự hợp sức của nhiều ngành khoa học. Và, có lẽ, sự quan tâm, nhiệt tình của các đồng chí lãnh đạo Đảng uỷ phường Ngọc Hà, ra quyết định thành lập tổ chức đảng ở Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng, xuất phát từ đấy.
Tôi thật sự ngạc nhiên khi nghe lời phát biểu của Phó Bí thư Thường trực Đảng uỷ phường Ngọc Hà Đỗ Thị Duy Nhiên. Không đọc theo một bài viết đã chuẩn bị sẵn, nhưng là một bài nói khúc chiết, mạch lạc, đầy đủ nội dung, phương hướng hoạt động của một tổ chức Đảng ở lĩnh vực phức tạp mà Đảng không thể bỏ qua hay né tránh.
Chi bộ Đảng của Viện được thành lập, với sự chỉ định Đại tá Quân đội Hà Huy Thắng, Phó Viện trưởng Thường trực làm Bí thư, có sự tham gia của Phó Viện trưởng, TS. Phạm Văn Khiển; đặc biệt, Ths. Hoàng Kim Đức – Chánh Văn phòng Viện, trẻ trung, đầy nhiệt huyết. Chi bộ có trẻ, có già, có sĩ quan quân đội, có nhà khoa học,… sẽ là nhân tố mới cho sự phát triển đi lên của Viện.
Nhiệm vụ phía trước của hạt nhân lãnh đạo quá nặng nề. Với chức năng nghiên cứu khoa học, hỗ trợ cộng đồng, tập hợp những người có tín ngưỡng trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc, trong đó có cả vai trò phân định chính-tà, đúng- sai, chân chính và mượn danh, đặc biệt giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp, xung đột tín ngưỡng, đòi hỏi Viện phải có tư duy mới, cách làm mới, khám phá mới.
Không thể giậm chân tại chỗ trước thành quả của các cơ quan nghiên cứu, các nhà khoa học đi trước. Tự do tín ngưỡng, trách nhiệm công dân và kỷ cương phép nước không tách rời nhau, đối lập nhau trong hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng. Thử thách quá lớn, nhưng tôi tin, các nhà khoa học và bà con tín ngưỡng đồng hành, Chi bộ Đảng, Lãnh đạo Viện nhất định có bước tiến mới. Ý Đảng, lòng dân và phép nước hoà quyện sẽ nâng cánh cho chúng ta
ĐỨC LƯỢNG
Nguyên Bí thư Đảng uỷ, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân
(Theo Đặc san Tôn giáo và Tín ngưỡng số 1/2026)
